طى پانزده سال از 1873 تا 1888 ارزش واردات و صادرات بوشهر تقريبا 000 ر 000 ر 5 روپيه ترقى نمود و در ظرف ده سال از 1878 تا 1888 تجارت بندرعباس نيز به همين ميزان افزايش يافت .
در سال 1874 گمرك بوشهر به مبلغ 000 ر 40 تومان اجاره داده شده بود .
در 1889 به 000 ر 99 تومان و در سال 1874 درآمد گمركى بندرعباس را به 000 ر 30 تومان ، ولى در 1889 به مبلغ 000 ر 35 تومان اجاره دادند . در 1874 گمرك لنگه 6500 تومان و در 1889 به 12000 تومان به اجاره واگذار شد . با ابراز خوشوقتى اين نكته را هم اظهار مىكنم كه اين رشتهء ترقى سر دراز خواهد داشت و مجموع تجارت انگلستان و هندوستان نيز از طريق خليجفارس در آينده پيشرفت خيلى بيشترى حاصل خواهد كرد .
بنابراين مايهء خشنودى است كه در اين ميدان رقابت انگلستان افتخار آوردن چهار پنجم واردات را به اين شهر احراز كرده است و در آنجا تجارتخانههاى انگليسى و هندى هست ، ولى روسها دستگاهى ندارند ( اما تجار محلى به تجارت كالاى روسى مشغولاند ) روسها در بازار تهران در زمينهء فروش بعضى از اقسام پارچه و چيت رقابت مىورزند .
در بوشهر تا اصفهان مسافرت كاروانى با قاطر هست كه در سى تا سى و پنج روز طى مىشود و كرايهء بار هر قاطر شامل دو لنگه 41 قران است . از رشت تا اصفهان سفر كاروانى با قاطر تقريبا بيست و پنج روز طول مىكشد . در روزنامههاى انگليسى شرح ملامتآميزى ديدهام كه نوشته بودند چرا تجارت اصفهان بايد در دست مؤسسات هلندى و سويسى باشد و نويسنده از فرط نادانى غافل از اين معنى بوده است كه كمپانىهاى هولز و زيگلر كه نويسنده نام آنها را آورده بود تجارتخانههاى انگليسىاند و تقريبا تمام تجارت آنها با انگلستان و اجناس انگليسى است و مركز كارشان هم لندن و منچستر است .
بنگاه سوم انگليسى هم تحت عنوان « كمپانى تجارتى خليجفارس » هست
ايران وقضيهء ايران ( فارسي ) — صفحة 682
مساهمون: جورج ناتانيل كرزن
ص٦٨٢