از طريق بمبئى در كشتىهاى انگليسى و بوسيلهء تجار انگليسى به ايران وارد مىشود ، اما در لنگه اقلامى را كه از راه دريا وارد و به داخله فرستاده مىشود يا برعكس مأموران گمرك ايرانى در هر دو صورت قيد مىكنند « 1 » ، بنابراين ارزش واردات از انگلستان و هند در سال 1889 از ميان همهء كشورها به مبلغ 506 ر 353 ليره و صادرات به هند و انگلستان 258 ر 185 ليره از مجموع صادرات ايران يعنى 129 ر 336 ليره بوده است . در لنگه ارقام مزبور بشرح ذيل بوده است :
واردات 156 ر 285 ليره از مجموع 939 ر 589 ليره و صادرات 988 ر 379 ليره از مجموع 147 ر 586 ليره كه بنابر دليل مذكور درخور اطمينان نيست .
در بوشهر از مجموع واردات 822 ر 790 ليره 018 ر 744 ليره و از مجموع صادرات كه 076 ر 535 ليره بود 902 ر 251 ليره . از اين بنادر بندرعباس مبدأ راههاى كاروانى مهمى است كه بشهرهاى عمدهء كرمان و يزد ( كه تا ساحل تقريبا 24 منزل است ) ميرسد و لوازم مورد احتياج آنها شامل پارچه و قماش چلوار ، نخ ، اوراق مس ، سرب ، برنج ، شكر ، چاى ، رنگ ، ادويه ، شيشهآلات و ظروف غالبا از هندوستان وارد و در مقابل ترياك ، پشم ، پنبه ، روناس ، بادام ، پسته و غيره صادر مىشود . مقصد نهائى اين كاروانها خراسان است . بوشهر نيز مبدأ جادههاى كاروانى عمده در ايران مىباشد كه من هم از همان راه سفر كردم ، از خليجفارس از طريق شيراز ، اصفهان ، كاشان ، قم به تهران منتهى مىشود . لنگه بندر ولايت لارستان است .
افزايش سريع
سابقا اشاره نمودم كه اين ترقى سريع و رضايتبخش امور تجارتى فقط در ظرف بيست سال اخير پيش آمده است و بيشتر هم ناشى از افتتاح كانال سوئز بوده است . در اينجا مىتوان به منظور مشخص نمودن وضع و حال اختصاصى ، كار ميزان افزايش را از عايدات هركدام از بنادر مزبور قضاوت كرد .
هامش
( 1 ) - از اينرو مرواريدى كه در ستون وارداتى لنگه درج شده است 957 ، 304 ليره و در صورت صادراتى 667 ، 306 ليره است ، يعنى جنس واحدى دوبار مشمول عوارض مىشود ، همچنين مسكوكات در ستون واردات 812 ، 157 ليره و در فهرست صادراتى 325 ، 146 ليره است .