اندكى هم بهتر باشد . اتريش قسمت كلى شيشه و بلور و پارچههاى پشمى را وارد مىكند . روسيه درواقع انحصار تجارت شكر و نفت و شمع را در اختيار دارد .
قسمت عمدهء تجارت پايتخت خواه ناخواه در دست روسيه است ، هرچند كه بيشتر اجناس وارداتى او ارزانبهاست و از اين جهت صورت جالبتوجهى به جمع تجارت آن كشور نمىدهد .
در اينكه روسيه از وضع فعلى خود ناراضى است با مطالبى كه تاكنون ذكر كردهام آشكار مىشود و همچنين نمايشگاهى از اجناس گوناگون روسى بوسيلهء بنگاه معروف مسكو ( كونشين ) كه در موقع اقامتم در تهران افتتاح شده بود تا نظر خريداران محلى را جلب و سفارشاتى از جانب بازرگانان ايرانى دريافت كرده باشد اما بعدا من در روزنامههاى روسى خواندم كه آن اقدام اثر چندان درخشانى نداشته است كه بهنظر من خواه از لحاظ انواع و خواه انتخاب اجناس مرغوب احراز موفقيت را ايجاب مىكرده است . و گفتهاند كه قيمت كالا براى سليقهء ايرانى گران بود و مهمترين فروش رضايتبخش خريد يك جفت تنگ از طرف پادشاه بود .
اين نظر و احساس رايج در روسيه كه نفوذ تجارتى او در شمال ايران به خطر افتاده است شايد اين دولت را ترغيب خواهد نمود كه بساختن يكى از دو رشته خط آهن كه سابقا اشاره كردهام اقدام كند . عقيدهء خودم اين است كه خواه چنين كارى بكند يا راهآهنى نسازد باز قسمت اعظم تجارت شمال در دست او خواهد ماند غير از پارچه و قماش كه انگلستان كماكان در وضع بهترى با او رقابت خواهد كرد .
5 - خط رشت - تهران
تجزيه و تحليل كردن اقلامى كه تجارت اين حدود شمالى را تشكيل مىدهد كار آسانى نيست دليل آن هم فقدان آمار تازه است .
آخرين ارقامى كه راجع به حوزهء رشت ديدهام مربوط بسال 1883 مىباشد كه تجارت از طريق انزلى را از حيث واردات 443 / 376 ليره و صادرات را 250 / 259 ليره قلمداد كرده بود كه جمع آن 693 ر 635 ليره مىشود .
6 - خط مشهدسر - تهران
ارقام مربوط به همين سال از طريق مشهدسر