واردات را 746 ر 179 ليره و صادرات را 710 ر 135 ليره نشان مىدهد كه مجموع آن 456 ر 315 ليره است . اين ارقام بهنظر من صحيح نمىآيد ، زيراكه در هر دو مورد مزبور تمام تجارت از راه دريا در دست روسها و قسمت عمدهء واردات و صادرات هر دو در اختيار آنهاست . بدبختانه در آمارهاى تجارتى دولت روسيه اثرى از ارقام وارداتى يا صادراتى مربوط به بنادر بحر خزر ديده نمىشود ، بلكه تجارت از راه دريا و خشكى را باهم ذكر مىكنند .
7 - بندر گز - استراباد
روىهمرفته مىتوان گفت كه منطقهء شمال شرقى همان ايالت پهناور خراسان است كه شرح راجع به تجارت آنجا را در جلد اول اين كتاب به تفصيل ياد كردم . خطوط سوق الجيشى اين منطقه كه ذكر شده بود همان راههاى تجارتى آن و دو جاده است يكى راهى كه از دريا از طريق بندر گز واقع در جنوب بحر خزر و استراباد و شاهرود وارد مىشود كه باز در انحصار روسهاست .
8 - خط عشقآباد - مشهد
ديگر راه جديدى است كه با خط آهن ماوراء بحر خزر در عشقآباد و ناگزير در كنترل روسيه است ، مربوط مىگردد . قبل از اين كه راهآهن مزبور طى ده سال اخير داير شود راه گز استراباد جادهء اصلى واردات روسيه به منطقهء شمال شرقى ايران بود و از آنجا در خراسان توزيع و تا هرات نيز صادر مىگرديد . آمار راجع بسال 1881 كه خط آهن ماوراء بحر خزر به عشقآباد رسيد و آخرين سال رونق كار راه تجارتى گز بود بقرار ذيل بوده است : واردات 640 ر 287 ليره كه معادل 000 ر 256 ليرهء آن قماش بود . ( قسمت عمدهاش از مسكو رسيد هرچند كه مقدار زيادى از آن از انگلستان از طريق اسلامبول وارد شده بود ) صادرات 280 ر 86 ليره كه نصف آن ابريشم و جمعا 920 ر 373 ليره بود « 1 » اين ارقام كه سرهنگ لوت كنسول انگلستان در استراباد فرستاده با آمارى كه در سنپطرزبورگ منتشر ساختند انطباق ندارد ، اما مقامات محلى آن را تأييد كردهاند .
هامش
( 1 ) - ارقام راجع بسال 1883 را بشرح ذيل ديدهام : واردات 448 ، 209 ليره صادرات 515 ، 274 و براى من روشن نيست كه رقم آخرى را از كجا آوردهاند .