و موصل از اسكندريه تا ساحل سوريه كه هنوز معدودى از كاروانها مىپيمايند .
من نتوانستهام ارقامى دربارهء تجارت اين خط بدست بياورم و شايد هم ارقامى در كار نيست ، ولى بهرحال مقدار معتنابهى نخواهد بود . حملونقل مختصرى نيز بين بغداد و تبريز از طريق سليمانيه وجود دارد ، اما اين خط را نمىتوان از طرق تجارتى ايران محسوب داشت .
حوزهء شمالى - بازار تهران
منطقهء ثانوى يا شمالى مقصدش تهران و تأمين حوايج ولاياتى است كه از اين مركز مهيا مىشود . در اينجا بواسطهء وضع انحصارى روسيه در درياى خزر و سيستم عوارضى مانع و مزاحمى كه در خط آهنهاى روس قبل از ورود جنس به بندر مرسوم است قسمت اعظم تجارت را در دست روسها متمركز ساخته است .
روسيه بوسيلهء دو راه از بحر خزر با پايتخت ارتباط و تجارت دارد يكى راه عمدهء كاروانى رشت به تهران ، ديگر مشهدسر تا پايتخت كه راهى كوتاهتر ، ولى بىنظمتر و رويهمرفته خط سيرى گرانتر است . در اين دو جاده احدى را با روسيه ياراى رقابت نيست و با مزيت طبيعى وضع نافذ قطعى در بازار تهران دارد . بنابراين از لحاظ يك فرد انگليسى مايهء خشنودى است كه در روزنامههاى روسيه ملاحظه كند كه آن دولت از كاهش تجارت خود در شمال بسيار نگران و شاكى است .
بهنظر اين جانب تأسف آنان به هماناندازه بى مورد است كه ابراز وجد و سرور انگليسىها .
در اثر استفسارهائى كه از افراد صالح كردهام اين نتيجه حاصل شده است كه وضع بازار تهران بقرارى است كه ذيلا بيان خواهد شد : تجارت وارداتى از جنوب يعنى خليجفارس كه كاملا در دست انگليسىهاست در ده سال اخير ترقى شايان توجهى كرده است و در مورد بعضى از اجناس تجار ما را با وجود مزاياى سرشارى كه رقيب دارد نيك قادر به رقابت خواهد نمود . از اينرو بازار پارچههاى نخى درحالحاضر بوجه متعادلى بين دو طرف تقسيم شده است و شايد وضع انگلستان