26 كشتى اروپائى ( غير از عثمانى ) فقط يك كشتى انگليسى به اين بندر آمده بود .
در 1832 از ميان چهل و دو كشتى دوتا . آقاى استاكلر كه از اين راه در سال 1832 سفر كرده بود بواسطهء اهميت تجارتى طرابوزان پيشنهاد كرد كه كنسولى هم در تبريز و نمايندهاى تجارتى در ارز روم تعيين شود ( اينك در هردو جا كنسول داريم ) و راجع به تجارت اين خط سير وى چنين نوشته است : « طى دو سال گذشته محمولات محدودى بوسيلهء دو تن از افراد بىباك ارسال و از جانب ايشان اظهار شده است كه اجناس انگليسى خريداران مشتاق دارد و در حدود 000 ر 750 ليره جنس از طريق ارز روم به ايران رسيده است » .
در اثر تشويق عباس ميرزا شخصى بنام بورگس از راه طرابوزان باب تجارت را با تبريز و تهران افتتاح كرد . در سال 1836 سرهنگ استوارت گزارش داد كه :
« اشتياق تحصيل جنس انگليسى باندازهاى زياد است كه اخيرا سه تن از شاهزادگان شبانه به انبار كالاى بورگس ( در پايتخت ) رفته و خريدهائى كردهاند ، با آنكه شاه اين كار را شديدا منع كرده بود . » همين نويسنده باز مىگويد :
« روسها دو سوم بيشتر از انگليسها جنس صادر مىكنند ، ولى تجار ما باآنكه بوسيلهء عهدنامهاى مشمول حمايت نمىباشند ، رفتهرفته در بازار وضع ممتازترى بدست مىآورند . صادرات سالانهء آنها از طريق طرابوزان كه مقصد عمدهء آن ايران است به 000 ر 900 ليره ميرسد كه در حدود هفت هشتم مجموع وارداتى است كه به ايران ميرسد « 1 » » .
2 - خط تفليس - تبريز
راه تجارتى طرابوزان - تبريز در حال رونق و ترقى و موجب پيشرفت تجارت انگلستان بود تا وقتى كه روسها به كشيدن خط آهن ماوراء قفقاز از پوتى اقدام كردند و احتياطا راه تجارت آزاد را در قفقاز باز گذاشته - بودند ، ولى در سال 1877 به اين خيال كه رقابت خارجى مانع ترقى صنايع آنهاست
هامش
( 1 ) - اين نظريهء جالبتوجهى است ، چون مجموع واردات را در آن موقع در حدود 000 ر 030 ر 1 ليره قلمداد و معلوم مىكند كه سهم تجارتى از طريق خليجفارس چهاندازه محدود بوده است .