شريانهاى تجارتى ايران
با شرح تقريبى جمع ارزش تجارت ايران در زمان حاضر ، حال به بررسى توزيع حوزههاى آن و سهمى كه روس و انگليس هركدام در اين زمينه دارند مىپردازم . در موقع شرح و بسط مربوط بشهرها مانند مشهد و تبريز و اصفهان و شيراز وضع تجارتى موجود هريك را با دقت وافى بيان كردم .
در اينجا خلاصه نتايج امر را ذكر و براى آگهى از جزئيات ، خواننده را به سخنان سابقم راهنمائى مىكنم .
در فصلهاى پيش بارها در مرزهاى ايران سير و با رعايت ترتيب مسائل مختلفى را كه از الحاق يا تداخل سرحدات اين كشور با ديگر همسايگان ايجاد مىشود شرح دادم . اجازه بفرمائيد بار ديگر آن سيروسفر را تكرار كنم تا وضع فعلى تجارتى ايران چنان كه بايد و شايد مورد بررسى واقع و در هرمورد نيز شرايط مساعد يا نامساعد كه از لحاظ دو رقيب وجود دارد توضيح شود . تعدادى راههاى عمدهاى كه مجراى تجارت وارداتى يا صادراتى ايران است هفده تاست كه مىتوان آنها را بنابر مناطق متعدد شمال غربى ، شمالى ، شمال شرقى ، شرقى ، جنوبى و غربى تقسيم كرد .
منطقهء شمال غربى :
1 - خط طرابوزان و تبريز
در حوزهء شمال غربى دو جاده از اروپا هست كه هر دو به تبريز مىرسند كه بزرگترين مركز توزيع جنس در ايران بشمار ميرود و از اينجا راهى به قزوين و تهران هست . يكى از دو جادهء مزبور را مىتوان مسير تجارتى انگلستان ناميد كه پايگاه آن بندر طرابوزان در ساحل بحر سياه است . ديگر جادهء روس است و از تفليس كرسى قفقاز شروع مىشود . جادهء تجارتى طرابوزان ابتدا در سال 1830 بوسيلهء عباس ميرزا فرزند فتحعلى شاه وليعهد ايران آغاز شد كه چند كشتى محمولات انگليسى از طريق اسلامبول و اين بندر به ايران رسيد .
در همين اوان بود كه دولت انگليس در دورهء نخستوزيرى لرد ابردين براى نخستينبار كنسولى به طرابوزان اعزام كرد . در سال 1830 از ميان جمعا