ملاحظه مىشود كه رقم آخرى در حدود 000 ر 700 ليره از رقم مندرج در جدول سابق تجاوز مىكند و آن رقم را من كمتر از مقدار واقعى تلقى كرده بودم . نظريهء خودم بنابر محاسبههائى كه راجع به ميزان تجارت در بنادر مختلف كردم و شرح آن را در اينجا ذكر مىكنم ، مجموع تجارت ايران را درحالحاضر بين 000 ر 000 ر 7 ليره و 000 ر 500 ر 7 ليره مىتوان برآورد كرد . اين نظريه تقريبى است كه از دو مقام معتبر دريافت داشتهام و از اين مبلغ واردات دو سوم و بقيه صادرات است « 1 » .
سالنامهء گوته ، صادرات را 000 ر 120 ر 3 ليره واردات را 000 ر 280 ر 5 ليره و جمع كل را 000 ر 400 ر 8 ليره گفته است . آقاى هربرت دبير سفارت انگليس در تهران در گزارشى بوزارت امور خارجه راجع بسال 1886 بنابر عايدات گمركى جمع كل صادرات را 000 ر 888 ر 2 ليره ، واردات را 000 ر 012 ر 5 ليره و مجموع را 000 ر 900 ر 7 ليره نوشته و بر اين مبلغ يك چهارم نيز ارقام گمركى ديگر جاها را كه بدست آورده بود افزود كه درنتيجه بالغ بر 000 ر 875 ر 9 ليره برآورد نموده است . در گزارش بعدى ارقام مبالغهآميزى راجع بسال 1885 آورده است . صادرات 000 ر 366 ر 4 ليره ، واردات 350 ر 768 ر 5 ليره جمع كل 461 ر 134 ر 10 ليره .
ولى از اين مجموع 10 درصد بايد تفريق كرد به دلايل ذيل :
1 - چون در مورد صادرات مأموران گمركى اظهار تجار را قبول مىكنند بدون اينكه بازرسى پيش آيد .
2 - چون راجع به واردات پنج درصد بنابر ارزش جنس بر قيمت اظهار شدهء تاجر افزوده مىشود كه خيلى بيشتر از مبلغى است كه وى نسبت به صاحب صنعت اروپائى يا هندى پرداخته است . بنابراين آقاى هربرت واردات را تخمينا 000 ر 250 ر 5 ليره و صادرات را 000 ر 000 ر 4 ليره يا جمع كل را 000 ر 250 ر 9 ليره ذكر كرده و نيك آشكار است كه ارقام پيشنهادى خيلى بيشتر از مقدار واقعى است .
هامش
( 1 ) - اليزه ركلو ( جغرافىنويس فرانسوى در قرن نوزدهم ) جمع كل تجارت را 000 ر 000 ر 6 ليره نوشت . سالنامهء ويتاكر ، صادرات را 000 ر 260 ر 2 ليره و واردات را 000 ر 850 ر 3 ليره قلمداد كرده است .