در سال 1763 بوشهر مركز تجارتى كمپانى هند شرقى در خليجفارس انتخاب شد و باآنكه در سال 1770 موقتا به بصره انتقال يافته بود سه سال بعد مجددا باز بوشهر مركز اين كار و رسيدگى بامور هر دو نمايندگى مزبور به حكومت بمبئى واگذار شد . ابتدا هرسال فقط يك كشتى وارد بوشهر مىشد با 60 تا 100 عدل پارچهء نخى و آهن و شكر و پارچهء حرير ، اما از سال 1790 تجارت بين خليجفارس و هندوستان با سرعت افزايش يافت و در 1809 واردات پارچهء نخى از راه بوشهر به حدود 600 عدل رسيد . هنگامى كه سر . جان ملكم در سال 1800 نخستينبار به دربار فتحعلى شاه آمد با اين شهريار قراردادى كه هم تجارتى و هم سياسى بود امضا نمود و بموجب آن بيشتر مزاياى دستگاه سابق تجديد و امتيازاتى تازه نيز اعطا گرديد و قرار شد كه تجار انگليسى و هندى با معافيت از ماليات در هريك از بنادر ايران حق اقامت داشته باشند و در انجام پيشه و تجارت خود مشمول حمايت شوند و بافراد انگليسى حق داده شده بود كه در هر شهر و بندرى خانه خريدارى كنند و يا بفروشند . آهن و مس و فولاد و ماهوت با معافيت از عوارض گمركى وارد ايران شود و عوارض بر اجناس ديگر افزوده نشود .
بدبختانه اين عهدنامه به تصويب نرسيد و با ساير قراردادهاى آن دوره از لحاظ اعتبار محل ترديد و انكار قرار گرفت ، اما در سال 1828 بنابر مواد مندرج در عهدنامهء تركمنچاى كه عوارض پنج درصد از روى ارزش جنس بر صادرات و واردات روسيه در عهدنامه بود سرمشقى به ميان آمد كه مورد پيروى همهء اروپائيانى واقع گرديد كه با ايران تجارت مىكردهاند .
در سال 1841 عهدنامهاى بوسيلهء سر . جان مكنيل ( وزير مختار انگليس ) پس از مذاكره امضا شد كه انگلستان را جزو دولتهاى كاملة الوداد قلمداد كرد و برقرارى نمايندگى تجارتى را در دو كشور پيشبينى نمود . ضمنا در سال 1810 نمايندگىهاى تجارتى در بوشهر و مسقط و بغداد و بصره توأم شد و در 1812 نمايندگى تجارتى در بوشهر منحل و بجاى آن نمايندهء سياسى در آنجا مستقر شد .
ايران وقضيهء ايران ( فارسي ) — صفحة 658
مساهمون: جورج ناتانيل كرزن
ص٦٥٨