سيادت بحرى به دورهء جدال طولانى پايان داد . و گفتار پمپه سردار نيك به ثبوت رسيده است . كشمكشهاى سابق به جنگ تنبهتن بين كشور نيرومند بحرى شمالى و قدرت دريائى دولت جنوبى مبدل شده است . آلمان و اتريش و فرانسه نيز سهمى در تجارت وارداتى ايران دارند ، اما رقيبهاى مهيبى بشمار نميروند . از اين پس بشرح و بيان مبارزهء جارى دو نيرو و قواى متقابل و آيندهء كار اين دو دولت مبارز خواهم پرداخت .
تفوق روسيه در شمال
با آنكه ظهور روسيه چون دولتى مهيب در صحنهء كار از دورهء زمامدارى پطر كبير محسوس بود و در اثر شكست آخرين اقدام تجارتى انگليس در بحر خزر كه در نيمهء اول همان قرن اتفاق افتاد اين خطر شديدتر مىنمود باز تا جنگ بين ايران و روس در ربع اول قرن حاضر و بخصوص از موقع انعقاد عهدنامهء تركمنچاى در سال 1828 تفوق قدرت تجارتى روس در شمال ايران چندان تثبيت نشده بود .
در معاهدهء قبلى گلستان در سال 1813 بحر خزر به صورت درياچهء اختصاصى روس درآمده بود ، ولى در سال 1817 يرمولف « 1 » سفير روسيه بيهوده سعى نمود كه نمايندهء تجارتى روسيه را در رشت مستقر سازد ، ولى دربند و بادكوبه و لنكران از آن پس بجاى تعلق به ايران بنادر روس شده بود و فقط مرور زمان لازم بود كه قدرت نافذ يك طرف و ضعف و ناتوانى طرف ديگر راه را كاملا براى استقرار نفوذ فاتح هموار كند .
در سال 1828 معاهدهء سياسى تركمنچاى كه برترى مقام روسيه را در شمال غربى تسجيل كرده بود ، قراردادى تجارتى ضميمه داشت كه در زمينهء بازرگانى هم نفوذ آن دولت را سخت مستقر گردانيد . برقرارى حق گمرك پنج درصد نسبت به ارزش كالا دربارهء همهء اجناسى كه به روسيه صادر و يا از آنجا وارد مىگرديد نمونه و سرمشقى براى تمام دول فراهم شد كه قرارداد مشابهى مبتنى بر شرط كاملة الوداد با دولت ايران امضا كردند ، ولى فقط در سى سال اخير است كه روسيه بارزش غنايم سياسى خود پى برده و يا درصدد بهرهبردارى از آن برآمده است .
هامش
( 1 ) -Yermoloff