برنج ، پنبه ، جو ، توتون و مزارع خشخاش و باغ و بستان و تاكستان و باغ ميوه و نخلستان حدود جنوبى مشمول اين ماليات مىباشد .
در سرزمينى كه همهء مايه و عايدى فلاحتى نتيجهء آبيارى است ، ميزان ماليات به طور كلى بسته به جنس محصول و مقدار آب و بنابر نوع محصولات محلى يا رسم و عادت قديم نقدا يا جنسا پرداخت مىشود . در حدود يك پنجم كل درآمد ، به صورت جنس و آن معمولا گندم ، جو ، برنج يا كاه است . اصلى كه ماليات زمين بر آن مبتنى است اين است كه يك پنجم يا بيست درصد محصول زراعتى يا باغ و بوستان حق شاهى است .
در سابق اين حق فقط ده درصد بود ، ولى فتحعلى شاه مقدارش را دوبرابر كرد و در عمل ارزيابى مالياتى غالبا تا سى درصد ميرسد ، و بيست و پنج درصد حد متوسط معمولى است . اما اين سيستم در نقاط مختلف مملكت و حتى در جاهاى مختلف ايالت واحدى متفاوت است . در حين سفر هر مسافر كنجكاو شايد برسم و ترتيبهاى مختلف در اين زمينه برخورد كند . بنابراين در آذربايجان كه مهمترين ايالت زراعتى ايران است ، قسمت عمدهء ماليات از زمين و محصولات اخذ مىشود و در بعضى از موارد بر تعداد گاوها كه اهالى در شخمكارى دارند و در جاهاى ديگر ماليات بر زمين و گاوآهن توأم تعيين مىشود ، و باز در نقاط ديگر رسم ماليات سرشمارى جارى است . بعلاوه مالياتى هم از اسب و گاو و الاغ و گوسفند دريافت مىشود . در آذربايجان عوايد وصولى عموما بشرح زير است :
اگر فقط از زمين باشد يك دهم محصول . اگر بنابر سرشمارى باشد معادل سه شلينگ از مرد ، و يك شلينگ و نيم از زن و كودك ، اگر از جفت گاو باشد هر رأس معادل يازده شلينگ و نه پنس و از چهارپايان ديگر معادل هشت شلينگ و نيم و هررأس اسب و مادهگاو يازده شلينگ و نه پنس هررأس و يك شلينگ و سه چهارم بر هر گوسفند . وضع غيرعادى ديگر آن است كه ماليات گاهى از مالك و گاهى از زارع اخذ مىشود و آن بسته برسم و عادت هر محل است .
ايران وقضيهء ايران ( فارسي ) — صفحة 561
مساهمون: جورج ناتانيل كرزن
ص٥٦١