نيست و نبوغ ايشان بر عدد و ارقام استوار نبوده ، بلكه مبتنى بر حرف و بيان است .
من بنابر مقابله و تطبيق جدولهائى كه از منابع گوناگون فراهم شده است تا آنجا كه مقدور باشد معلوماتى در باب عوايد و تجارت ايران بدست خواهم داد .
طبقهبندى عوايد
درآمد ايران را ميتوان تحت دو عنوان تقسيم كرد :
يكى ماليات يا عوايد ثابت ، ديگرى سيورسات يا درآمد غير ثابت . درآمد ثابت از چهار منبع تحصيل مىشود : 1 - ماليات مرتب 2 - درآمد املاك شاهى 3 - گمرك 4 - كرايه و اجارهبها .
درآمد غيرثابت از سه منبع عايد مىشود : 1 - صادر « * » يا مصادرهء عمومى 2 - پيشكشهاى عيد نوروز و عيد مولود ( ميلاد نبى ) 3 - پيشكشهاى فوق - العاده كه ناشى از هدايا و جرايم و رشوه و ضبط مال و غيره است .
من راجع به هريك از اين اقلام شرحى ذكر خواهم كرد و معلوم خواهد شد كه اثر و علامتى از قبيل صراحت و دقت و همشكلى يا رعايت سبك در امور مالى ايران دور از انتظار است و فرض و تئورى با طرز عمل و كار تفاوت بسيار دارد .
I
- ماليات يا درآمد ثابت :
1 - وضع ماليات
عوايد مالياتى اسما بر سه نوع است : شامل ماليات زمين ، ماليات چهارپايان و احشام و گلهدارى ، ماليات بر دكاندار و پيشهور و كسب و كار . اين مالياتهاى متعدد بنابر وضع و حال متفاوت حوزهها و نواحى و اهالى و نوع اشتغال تغييرپذير است .
ماليات زمين
منبع عمده و اصلى درآمد در ايران همواره ماليات ارضى بوده است . اينك چند لحظه بررسى موضوع عمدهء وضع زميندارى و اربابى را كه در سراسر اين كشور هست به تأخير انداخته مسئله را فقط از لحاظ تحصيلداران رسمى مالياتى مورد امعان نظر قرار مىدهيم . موقوفات و همچنين املاكى كه به رسم تيول تحصيل شده باشد ، از ماليات معاف است ، ولى ساير املاك و محصولات
هامش
( * )Sadirنويسنده در متن عينا اين واژه را آورده است . م .