باجسبيل ايلياتى
در لرستان انواع ديگر تدارك درآمد وجود دارد كه هم از لحاظ زيركى ذاتى ايرانيان و هم نماياندن منابع سرشار مالى ايران شايستهء يادآورى است . از هر ناحيه و بلوك سالانه مبلغى بين 25 - 50 قران بابت يك نسخه از سفرنامهء نخستين مسافرت همايونى به اروپا دريافت مىشود . اين ماليات از زمان وقوع آن سفر در سال 1873 برقرار شده است تا هم اهالى را به عظمت اقتدار شاهانه آشنا و هم ذات شهريارى را بر تمكن مالى كه اتباع او دارند واقف سازد . اين باج از آن پس برقرار مانده و ظاهرا ميل و اشتها هنوز باقى است .
همچنين وقتى كه اعليحضرت چند سال پيش از حدود بروجرد عبور مىفرمود ، يكى از اسبهاى محبوب شاهى تلف شد . ناحيهاى را كه لابد در پيشآمد اين واقعه ناگوار دخالت داشت ، مبلغى جريمه كردند تا بجاى آن اسب ديگرى تهيه شود . اين جريمه را از آن پس حاكم محل كماكان دريافت مىدارد . شيوهء مهارت - آميز ديگر اين است كه بعضى از چراگاههاى دامنهء تپهها را فقط براى اسب و قاطر دولتى محدود اعلام مىكنند ، سپس همانجا را در ازاى مبلغى به خود مالك آن اجاره مىدهند ، به همين نحو شكار كردن در بعضى نقاط ممنوع مىشود و براى آنكه حيوانات ناراحت نشوند چرا دادن احشام را در آنجا ممنوع مىكنند و سپس به عنوان حق معافيت ، ماليات گلهچرانى به آن محل تحميل مىنمايند .
ماليات كسبوكار
ماليات دكانداران و پيشهوران و تجارت از همه بيشتر مقرون به تلون و بىنظمى است . گاهى به صورت سرانه يا ماليات سرشمارى است ، ولى بعضىها نيز گفتهاند كه بيست درصد بر سود كسب و تجارت دريافت مىگردد . در صورتهاى سبك عوايد قديم ايران ، در تحت همين عنوان ، ماليات اجارهء خانهها ، كاروانسراها ، حمامها ، دكانها ، آسيابها و كارخانهها محسوب شده بود و تا آنجا كه من امكان تحقيق داشتهام اين مالياتها بهندرت اخذ مىشود و بنابراين مشروعترين منبع عمدهء عوايد بدينترتيب از بار ماليات فرار مىكند .
از طرف ديگر در شهرها حكام راههاى ديگر درآمد اتخاذ كردهاند كه باز ناشى از استعداد خاص ايرانى است و چنان كه در مورد ديگر اشاره نمودم از جمله مؤثرترين