فصل بيست و هشتم درآمد ، منابع و مصنوعات
ارقام ايرانى
با حالتى قرين ترديد و بىاعتمادى در اين باب و در فصل ديگر به موضوع ماليه و تجارت ايران مىپردازم كه هرچند راجع به آن اطلاعاتى پراكنده در صحايف اين كتاب ذكر شده است ، ولى تا به حال با تفصيل و كمال دربارهء آن بحثى به ميان نيامده است . اكراه من در اين كار ناشى از آن است كه اطلاعات عارى از سبك علمى كه هميشه هم قابل اعتماد نيست ، در اختيار و مورد استفادهء ماست . در دستگاهى كه از طريق مخفى و پنهانى باجستانى مىشود ، ناگزير جزئيات امور را مكتوم مىدارند تا طرز كار محرمانهء خود را آشكار ننموده باشند و بعد از روسيه كه در آنجا آمار دارند ، ولى با وسواس تمام از نشر آن جلوگيرى مىشود ، هيچ كشورى مثل ايران سراغ ندارم كه دسترسى به ارقام و آمار اين همه دشوار باشد ، چون براستى اطلاعاتى در كار نيست .
مأموران كنسولى و بازرگانهاى انگليسى با طيب خاطر راجع به بعضى از نواحى و بازارها و بنادر كه در حوزهء كار ايشان بوده است ارقام و اطلاعاتى در اختيارم گذاشتهاند ، ولى اطلاعات جامعتر منوط به حدس و قياس است كه حتى دو مورد آن نيز هرچند از منابع معتبر باشد باز باهم انطباق ندارد . پس با اين زمينه و علت كه هيچگونه اطلاعات و آمارى در ايران قابل اعتماد و پيشبينى