تفليس يا ايستگاه ديگر در مشرق آن « در خط تفليس بادكوبه از طريق ايروان جلفا و تبريز و از آنجا به قزوين تا تهران » خواهد بود كه كموبيش راه پستى فعلى بين قفقاز و پايتخت ايران است .
چنان كه اشاره كردم امتيازى براى كشيدن اين خط شايد هم بيش از يكبار به روسها داده شده بود و حتى ايشان با اعتماد تمام از شروع عاجل ساختمان آن صحبت مىكردند . اين راهآهن لااقل براى صنايع روس فوايدى خواهد داشت و راه مستقيمى بين خاك روسيه و تبريز است كه در ايران بزرگترين مركز تجارتى است . درهاى ايالت غنى و حاصلخيز آذربايجان را به دنياى خارج باز مىكند و وسيلهء تسهيل ورود كالاى وارداتى روس به ايران مىشود .
من گمان نمىكنم كه لااقل به اين زوديها چنين خطى ساخته شود و يا از تبريز تجاوز كند چون كاملا بارز است كه آن فقط براى خاطر روس و بنابراين فايدهء يكجانبهء آن به قدرى محسوس خواهد بود كه مانع ابراز علاقهء پايتختهاى ديگر مىشود و عايدات آن هم چندان نخواهد بود كه جوابگوى مخارج و يا مفيد به حال سرمايهگذار روسى باشد .
هماكنون آنقدر خاك روسيه به ايران نزديك است كه وسيلهء آسانى براى دسترسى به بازار تبريز فراهم مىباشد . بعلاوه با كشتىرانى انحصارى در بحر خزر ، روس به اندازهء كافى و وافى راه ورود به تهران را در اختيار دارد . چنين خطى فقط در صورتى براى اجناس انگليسى مفيد خواهد بود كه از حدود تبريز جلوتر برود كه از موقع لغو آزادى ترانزيت از راه قفقاز بوسيلهء دولت روس در سال 1883 كالاى انگليسى فقط از راه طرابوزان وارد مىشود ، اما بر فرض كه اين خط از تبريز هم جلوتر برود باز فايدهء چندان درخور اهميتى براى تجارت انگلستان ندارد كه موجب علاقه واقع گردد بخصوص كه طرحهاى ديگرى در پيش است كه تجارت انگليس را از راه جنوب يا غرب كه بيشتر و جزما سودآور است بسط خواهد داد .
ايران وقضيهء ايران ( فارسي ) — صفحة 794
مساهمون: جورج ناتانيل كرزن
ص٧٩٤