و شقوق ديگر در ايران بدست خواهد آمد و ايرانيان به راه و رسم كسب و كار و مديريت و مباشرت اروپائى آشنا خواهند شد ، اما چنان كه بايد و شايد ايشان را بهرهاى نصيب نخواهد شد و علاقهمندان بهبود وضع آيندهء ايران را خشنود نخواهد نمود .
از همه بالاتر اينكه من معتقدم دولتى كه از اين جريان به احتمال قوى برخوردار خواهد شد روسيه نيست ، بلكه انگلستان است ، زيراكه با سرمايهء انگليسى است كه ضمنا منابع طبيعى آن سرزمين مكشوف و مستعد استفاده قرار مىگيرد و با اطلاعاتى جامعتر انگلستان خواهد توانست كه بعدا راجع به توسعهء خطوط آهن در ايران گام بردارد و با مرور زمان پيشرفت اين كار بيشتر با نحوهء عمل انگلستان منطبق خواهد گرديد ، ولى هيچوقت شرط فرزانگى نيست كه در ايران به آيندهء دور اعتماد نمود و چيزى را با اطمينان تمام پيشبينى كرد . شايد گردش امور به صورتى درآيد كه روسها از سياستى كه فعلا دارند بازگردند و آسان طالب آنچه شوند كه حالا سخت با آن مخالفند ، بنابراين چنان كه بىتناسب هم نيست مىتوان از اين دوران وقفه و ركود استفاده نمود و جهات و وسايل متعددى را كه با كار ساختمان راهآهن در ايران بهتر سازگار باشد در نظر گرفت و با اين شيوه ممكن است نقشهء جهد و مبارزهاى براى پيشرفت منظور تدبير و از حالا زمينه را براى موقع مساعد در جهتى كه بايستى سرمايه و تجارت انگلستان در آينده جريان يابد آماده ساخت .
جهات احتمالى خطوط آهن در ايران -
راهآهن در ايران يا از سرحداتش به داخل را منوط به جهتى كه قصد ورود يا عبور از اين سرزمين باشد مىتوان طبقهبندى كرد مثلا بايد توجه شود كه منظور از جانب شمال است يا مشرق يا جنوب و يا مغرب . از سوى شمال به مقصد ايران چهار راه مىتوان در نظر گرفت :
1 - تفليس - تبريز - تهران -
اگر بررسى خود را از گوشهء شمال غربى ايران آغاز كنيم در ميان چهار خط مزبور اولين راهى كه به نظر خواهد آمد از