كه نخستين اقدام وزير مختار جديد روس آقاى بوتزوف « 1 » در موقع ورود به تهران در سال 1890 اين بود كه امتيازاتى كه حتى الامكان معادل با موفقيتهاى اخير انگليسىها در مورد بانك شاهنشاهى و شركت معادن و رژى تنباكو باشد تحصيل و بعلاوه باز از ايجاد خطآهن تا پنج سال ديگر ممانعت نمايد يعنى روىهمرفته از 1889 تا ده سال مانع اين كار شود .
ديپلماسى روس از آن پس مباهات مىنموده است كه از تأسيس راهآهن در ايران پيشگيرى و نطفهء كار را اصلا نابود و بدينترتيب نهضت ايران نو را تا ده سال دوچار تعويق كرده است . جديتى معمول نشده است كه با دليل ثابت شود كه روسيه اين امتياز را به منظور تعديل و يا وجه رجحان منافع خويش در هنگامى كه مسئلهء اعطاى امتياز كشيدن راهآهن به دولتهاى خارجى جهت رسيدگى پيش آيد به چنگ آورده است . آنها سخت خواستار اين ممانعت شدند و ديپلماسى كامياب در اين باب را نيك بستودند آن هم به اين عنوان كه رسوخ تمدن اروپائى را در ايران باز هم به تعويق انداخته و در نتيجه نفوذ مترقى تجارتى و سياسى انگلستان را در آن سرزمين متوقف ساختهاند .
ناروائى سياست روس -
من شخصا گمان نمىكنم كار ديپلماتهاى روسى در اين دوره قرين تدبير و صواب باشد چونكه طرز رفتار ايشان در اين مورد بدگمانى ديرين همايونى و وزيرانش را تقويت خواهد كرد كه منافع روس در ايران فقط بر خودخواهى استوار و آن دولت طالب وقفهء امور و مخالف پيشرفت اصلاح ايران است ، زيراكه بيمار عليل را بر ناخوش برنا ترجيح مىدهد و من معتقدم كه در اين مورد بنابر اثراتى كه ناشى از سياست خود آنهاست ضرر به خودشان خواهد رسيد و به هيچوجه اطمينان ندارم كه در اين فاصلهء ده ساله كه طى آن اقدامات تجارتى كه اخيرا پىريزى شده است بىمزاحمت و با استقامت قابل تعقيب باشد و در همين مدت جادهها و عوامل طبيعى و لوازم كار راهآهن در سراسر كشور فراهم مىشود و باز طى آن اطلاعات بسيطتر راجع به منابع معدنى
هامش
( 1 ) -Butzou