امتياز فالكنهاگن 1874 - 1875 -
چندى بعد موضوع نقشهء بىتكلفترى درميان آمد . به سال 1874 ژنرال يا بارنفن فالكنهاگن يك افسر مهندس بازنشستهء روسى كه چندين رشته خطآهن در گرجستان ساخته بود به تهران آمد و در ظاهر به حساب خودش ، ولى در واقع با حمايت شديد دولت روس براى ساختن راهآهن از جلفا در مرز شمال غربى ايران تا تبريز كه با راهآهن تفليس ارتباط يافته باشد پافشارى نمود و بنابر مندرجات قرارداد ، مقرر شده بود كه دولت ايران شش و نيم درصد سرمايهء مورد لزوم كمپانى را به مدت چهل و چهار سال با بهرهء پنج درصد پرداخت نمايد و يك و نيم درصد هم بابت استهلاك سرمايه محسوب شود . بعلاوه پيش - بينى شد كه تا حدود صد ميلى اطراف آن خط امتياز راهآهن به ديگرى داده نشود و كمپانى پيشنهاد كرد كه گمركخانهء تبريز را در اختيار خود داشته باشد .
اين پيشنهاد به اندازهء كافى برودتآميز بشمار مىرفت و با وجود تأكيدى كه از ناحيهء وزير مختار روس شده بود باز مخالفت خشمآميز شاه را تحريك نمود « 1 » لذا در سال 1875 امتياز ديگر با بعض تغييرات از طرف شاه پيشنهاد شد كه برطبق آن دولت ايران سه درصد از سرمايهء كمپانى را تعهد مىكرد و نظارت بر مخارج خط را به خود اختصاص داده بود و بعد از پرداخت شش درصد بابت سرمايه مطالبهء چهل درصد را از عايدات داشت . با اين ترتيب ژنرال فالكنهاگن نتوانست سرمايهء ضرورى را براى اجراى امتياز پيشنهادى فراهم سازد و نقشهء او نقش بر آب شد . احتياج به ذكر نيست كه آن كار فقط محض تأمين مصالح تجارتى روسيه يا خيالات كشورگشائى او تمهيد شده بود و حال آنكه شايعهء امتداد آن به طرف بغداد نيز به اين منظور بود كه اگر روزى دولت روسيه تصرف آن قسمت از خاك عثمانى را منافى با هشتمين حكم اخلاقى تورات ندانست يعنى اقلا بلامانع ديد ، دسترسى به آن داشته باشد .
هامش
( 1 ) - سر . هنرى رالينسن راجع به امتياز فالكنهاگن كه نامش را ذكر نكرده بود ، اظهار داشت جاى شبهه نيست كه مداخلهء دولت روس در اين مورد خيلى بيش از حدود توصيه يا درخواست يك دولت دوست بود و ضربت سختى به قدرت قرين استقلال همايونى وارد ساخت .