اين باشد كه حق تعالى بايشان عقل وشعوري دارد كه وقتي كه سؤال كند ايشان جواب گويند أو را با وجود عقل وشعور ، واستبعادى نيست در جواب گفتن واقرار نمودن خواه در قالب مورچه باشند وخواه در قالب ديگر ، « پس چون خمير شد آن گل » پوشيده نيست كه ظاهر اين حديث شريف آنست كه ايشان بشكل مورچهها از گلى بيرون آمدند كه حضرت آدم از آن خلق شد وحديث بعد از اين صريح است در اين ، پس آنچه در بعضي أحاديث ديگر وارد شده كه « از پشت حضرت آدم بيرون آمدند » ظاهر اينست كه محمول شود بر اين كه از گلى كه حضرت آدم از آن خلق شده واز قطعهء كه پشت آن حضرت شده بيرون آمدند ، يا اين كه تمام آنچه در پشت آن حضرت بود از آن گل بيرون آمدند ، يا اين كه حضرت آدم نيز اوّلا بشكلى مورچه خلق شد واز پشت أو نسل أو بشكل مورچهها بيرون آمدند .
وبعضي از علما گفتهاند كه : انطباق تفسيري كه در اين حديث شده بر ظاهر آيهء كريمه خفائى دارد وممكنست كه گفته شود كه : از براي آيهء ظهري وبطني باشد وآنچه حضرت فرموده تفسير بطن آيهء باشد ومخفى نيست كه ظاهر آيهء كريمه اينست كه ذرّيهء از پشتهاى بني آدم بيرون آمدند وچون ظاهرست كه اين معنى بعد از وجود ايشان بود در اين عالم پس بايد كه بر اين حمل شود كه بترتيبى كه در پشتهاى ايشان بود بيرون آمدند چنانكه ما در تفسير آيهء كريمه ذكر كرديم وبنا بر اين محتمل است كه از پشت حضرت آدم بيرون آمده باشند يا از گلى كه آن حضرت از آن گل خلق شده وآيهء كريمه ظهورى در احتمال اوّل ندارد ، وممكن است كه نيز از آن گل يا از حضرت آدم بر اين نحو بيرون آمده باشند كه هر پدرى بشكل مورچهء بيرون آمده باشد واز پشت آن مورچه أولاد أو بشكل مورچهها بيرون آمده باشند ، وهمچنين تا آخر أولاد آدم ، وبنا بر اين بيرون آمدن آنها از پشتهاى بني آدم بر ظاهر محمول شود امّا حمل آيهء شريفه بر تفسير بطن آيهء پس وقتي صحيح است كه آن اخراج دو مرتبه واقع شده باشد واين بعيد است واللَّه تعالى يعلم ، « پس ماليد
شرح آقا جمال خوانسارى بر غرر الحكم ودرر الكلم ( فارسي ) — صفحة 549
مساهمون: جمال الدين محمد الخوانساري
ص٥٤٩