يا بسلامتى از موت وآفتها ، و « بسوى جهنّم » يعنى برويد بسوى جهنّم ، و « پروا نميكنم » يعنى اعتنائى بشما ندارم وپروا نميكنم از رفتن شما بجهنّم ، يا اين كه پروا ندارم أزين حكم ، از راه آنكه بسبب استحقاق شماست آنرا وبهيچ وجه قبحى نيست در آن ، نه أزين راه كه اشاعره مىگويند كه : حسن وقبحى در أشياء نباشد وباين اعتبار هر كارى بر حق تعالى جايز باشد وپروا نكند از هيچ كارى ، زيرا كه فساد اين قول واضح ولايح است چنانكه در اوّل رساله اشاره بآن رفت ، « بگرد سردى وسلامتى » يعنى سرد شو بر ايشان وسالم نگاه دار ايشان را وگزندى بايشان مرسان ، « پس آن وقت ثابت شد طاعت ومعصيت » يعنى أطاعت آن گروه وعصيان اين گروه ، وهر كه در آن وقت أطاعت كرده بعد از آن نيز أطاعت كند ، وهر كه در آن وقت عصيان كرده وفرمان نبرده بعد از آن نيز چنان كند ، « پس استطاعت ندارند اينها كه بوده باشند از آنها ونه آنها از اينها » يعنى اين كه بوده باشند اينها از آنها وآنها از اينها .
پوشيده نيست كه ظاهر اين كلام اگر چه اينست كه هيچ فرقهء از اين دو فرقه قدرت آن ندارند كه داخل فرقهء ديگر شوند پس أطاعت كنندگان قادر نيستند بر آنكه عصيان كنند ، وعاصيان قادر نيستند بر آنكه أطاعت كنند ، نهايت چون اين معنى خلاف حكم صريح عقل است زيرا كه ما بالبديهة مىيابيم قدرت واختيار خود را در كردن كارهاى خوب وبد هر دو ، وأيضا بنا بر اين معقول نمىشود تعظيم وتبجيل أطاعت - كنندگان ونه عذاب وعقاب عاصيان ، پس بايد كه تأويل شود باين كه در واقع ممكن نيست كه جمعى كه در آن وقت أطاعت كردند عصيان كنند وداخل عصيان شوند ، وهمچنين ممكن نيست كه جمعى كه در آن وقت عصيان كردند بعد از آن أطاعت كنند وداخل أطاعت كنندگان شوند هر چند اين معنى بسبب قدرت واختيار ايشان باشد واز ايشان ناشى شود وحاصل كلام اينست كه : جمعى كه در آن وقت باختيار خود أطاعت كردند بعد از آن نيز البتّه أطاعت كنند هر چند قادر باشند بر خلاف آن ، وهمچنين جمعى كه در آن وقت عصيان نمودند با وجود اختيار وقدرت بر خلاف آن
شرح آقا جمال خوانسارى بر غرر الحكم ودرر الكلم ( فارسي ) — صفحة 541
مساهمون: جمال الدين محمد الخوانساري
ص٥٤١