خواهد بود » بنا بر مذهب ايشان ظاهرست وأمّا بنا بر مذهب حكيم كه نفوس انسانيّه مجرّدست پس بحسب ظاهر در أحاديث مذكوره اشكالى باشد زيرا كه فاعل باعتقاد ايشان چنانكه گفتيم نفس است وبدن بمنزلهء آلتيست از براي أو پس اختلاف طينت أبدان باعث اين نشود كه نفوس متعلّقه با بدانى كه از طينت خوب خلق شده خوب كنند ونفوس متعلّقه بأبدانى كه از طينت بد خلق شده بد كنند چنانكه اختلاف دو شخص در جامه باعث خوبى صاحب جامهء خوب وبدى صاحب جامهء بد نشود ، وهمچنين حكم باين كه « شخصي كه از طينت بد خلق شده اگر از طينت خوب خلق مىشد شخصي ديگر بود » اشكالى دارد ، زيرا كه شخص عبارت از نفس است ونفسي كه تعلّق ببدنى گرفته باشد ممكن بود كه تعلّق ببدن ديگر بگيرد ولازم نيست كه آنچه تعلّق ببدن ديگر بگيرد شخصي ديگر باشد ، ممكنست جواب باين كه اگر چه نفس مجرّد باشد وبدن بمنزلهء آلت باشد از براي أو أمّا اختلاف آلات نيز گاهى سبب اختلاف أعمال وأفعال مىشود پس چه مىشود كه اختلاف أبدان سبب اختلاف اعمال وافعال نفوس وخوبى وبدى آنها گردد ، ولازم نيست كه از قبيل اختلاف جامه باشد خصوصا آنكه بدن آلتيست كه آنرا هم قوّتها باشد كه نفس به آنها ادراك جزئيّات كند چنانكه بقوّت عقليّه ادراك كلّيّات كند واز جملهء قواى آن وهم است كه رئيس قواى حسّيّه است ومعارضه كند با قوّت عقليّه وبسيار باشد كه غلبه كند بر آن ونفس را بجانب خود كشد ومطيع خود گرداند در علم وعمل ، بنا بر اين ظاهرست كه اختلاف طينت أبدان باعث اختلاف نفوس در خوبى وبدى تواند شد باين كه بدني كه از طينت بد باشد معارضهء قواى آن با عقل وانجذاب نفس بجانب خود بيشتر باشد از بدني كه از طينت خوب باشد بلكه غلبهء قوّت عقليّه در آنجا بيشتر باشد واستبعادى نيست در اين ، زيرا كه باختلاف مزاج أبدان وتفاوت تركيب آنها از أخلاط حال آن قوى مختلف شود بلكه باعتبار اختلاف أغذيه نيز چنانكه تجربه شاهد است بر آن واز أحاديث نيز ظاهر مىشود ،
شرح آقا جمال خوانسارى بر غرر الحكم ودرر الكلم ( فارسي ) — صفحة 508
مساهمون: جمال الدين محمد الخوانساري
ص٥٠٨