بآن شده وبسيارى از أحاديث كه در باب « انّ حديثهم صعب مستصعب » وارد شده بر اين محمول مىتواند شد وبنا بر اين در آنها همين كافيست كه اعتقاد كند كه معنى صحيحي دارد كه خدا ورسول وأهل ذكر عالمند بآن هر چند أذهان پى بآن نتوانند برد چنانكه از حضرت امام محمّد باقر عليه السلام روايت شده كه رسول خداى صلّى اللَّه عليه وآله فرموده :
انّ حديث آل محمّد صعب مستصعب لا يؤمن به الّا ملك مقرّب أو نبي مرسل أو عبد امتحن اللَّه قلبه للايمان ، فما ورد عليكم من حديث آل محمّد ولانت له قلوبكم وعرفتموه فاقبلوه ، وما اشمأزّت منه قلوبكم وأنكرتموه فرّدوه إلى اللَّه وإلى الرّسول وإلى العالم من آل محمّد
( تا آخر حديث ) .
( يعنى ) بدرستى كه حديث آل محمّد دشوار ودشوار يافته شده است يعنى مردم آنرا دشوار يافتهاند ايمان نمىآورد وتصديق نمىكند بآن مگر فرشتهء مقرّبى يا پيغمبر مرسلى يا بندهء كه گنجايش داده باشد خدا دل أو را براي ايمان ، پس آنچه وارد شود بر شما از حديث آل محمّد پس نرم باشد از براي آن دلهاى شما ، وبشناسيد آنرا پس قبول كنيد آنرا ، وآنچه گرفته شود از آن دلهاى شما ونشناسيد آنرا پس ردّ كنيد آنرا بسوى خدا وبسوى رسول وبسوى عالم از آل محمّد يعنى هر چه عقول شما از آن ابا نكند قبول كنيد ، وآنچه عقول شما از آن ابا كند وانكار آن نمايد پس ردّ كنيد آنرا يعنى علم بتأويل آنرا بخدا ورسول وامام .
وباين مضمون روايات متظاهرة ومتظافره هست واينها همه بر فرض حجيّت خبرست وعلم بنسبت آن بمعصوم عليه السلام ، وظاهرست كه نسبت همهء اخبار آحاد بمعصومين صلوات اللَّه عليهم أجمعين معلوم نيسم واحتمال جعل دارد بلكه بر متأمّل عارف ظاهرست كه عدم وجود جعل در جملهء آنها بغايت بعيدست بلكه وجود آن متيقّن ومبرهن است چه در أحاديث نيز حكم شده بوجود كذّابين بر ايشان صلوات اللَّه عليهم پس بر هر تقدير تحقّق آن لازم مىآيد واحتمال سهو وتغيير وتحريف
شرح آقا جمال خوانسارى بر غرر الحكم ودرر الكلم ( فارسي ) — صفحة 504
مساهمون: جمال الدين محمد الخوانساري
ص٥٠٤