يا اين كه خدا را جايگاه اميد نمىدانى يعنى آيا از براي اينست كه مىترسى كه اگر اميد داشته باشى اميد تو دروغ بر آيد وبعمل نيايد باعتبار اين كه خود را سزاوار اين نمىدانى كه حق تعالى اميد ترا برآورد ، يا اين كه حق تعالى را أهل اين نمىدانى كه اميد كسى را برآورد ومراد اينست كه پس از براي اين سلوك تو ظاهر نيست بغير از يكى از اين دو وجه ، وظاهرست كه دويم كفر محض است واوّل خطاى محض ، زيرا كه حق تعالى غنى وجواد مطلق است هر گاه كسى اميد باو داشته باشد ولوازم آن را بجاى آورد چرا اميد أو را بر نياورد وديگران با همه بخيلى واحتياج بر آورند ، وممكن است كه « أو تكون » تأكيد سابق باشد وتعبير از آن بعبارت ديگر وحاصل هر دو اين باشد كه : آيا مىترسى كه اميد بخدا از اميدهاى دروغ باشد وخدا جايگاه اميد نباشد باعتبار يكى از آن دو وجه كه مذكور شد يا هر وجهي كه توهّم كرده شود بلكه ممكن است كه « أو » بفتح واو خوانده شود وترجمه اين باشد كه : آيا ومىباشى چنين كه نمىبينى أو را جايگاه اميد وغرض همان تأكيد سابق باشد . وممكن است بنا بر سكون واو كه مراد باوّل اين باشد كه : آيا مىترسى كه اميد تو دروغ برآيد يعنى اين كه خدا اميد ترا بر نياورد بهر وجهي كه توهّم شود از براي آن ومراد بدويم اين باشد كه نعوذ باللّه خدا را أهل اين نداند كه أو اميد از أو داشته باشد هر چند اميد أو را بر آورد ، باعتبار برترى مرتبه أو از اين كه اميد از خدا داشته باشد وشناعت وكفر اين نيز ظاهرست واللّه تعالى يعلم .
پوشيده نماند كه عبارت نهج البلاغة در نسخهها كه بنظر رسيد بر نهجيست كه نقل شد اما ابن أبي الحديد عبارت « كلّ من رجا » را چنين نقل كرده :
« كلّ من رجا عرف رجاؤه في عمله وكلّ رجاء الّا رجاء اللَّه فانّه معلول ، ( تا آخر ) » بزيادتى « وكلّ رجاء » ومحقق بحراني در شرح خود اين را ببعضى روايات نسبت داده وبنا بر اين ترجمه اينست كه : وهر كه اميد داشته باشد شناخته
شرح آقا جمال خوانسارى بر غرر الحكم ودرر الكلم ( فارسي ) — صفحة 486
مساهمون: جمال الدين محمد الخوانساري
ص٤٨٦