ضعيف چنانكه اين فقير در رسالهء كه در تحقيق نيّت نوشته بيان آن نموده ودر اينجا نيز قدرى كافى از شواهد بر آن مذكور خواهد شد واز آن ضعيفتر آن است كه از كلام بعضي از علما ظاهر مىشود كه عبارت بقصد تحصيل قرب ومنزلت وبلندى مرتبه نزد خداى عزّ وجلّ نيز صحيح نيست بلكه بايد كه مجرّد فرمانبردارى خدا منظور باشد وهيچ نفع خود در آن ملحوظ نباشد زيرا كه أصلا دليلي بر آن نيست بلكه ظاهر اين است كه فرمانبردارى حق تعالى غايت عبادت نمىتواند بود مگر باعتبار اين كه آن امريست كمال اين كس وخير أو ، چه اگر فرمانبردارى أو ومخالفت فرمان أو از براي اين كس بكسان باشد پس اتيان بفعل جهت فرمانبردارى عبث ولغو خواهد بود ، وهمچنين هر غرضى كه فاعل در فعلى قصد آن كند بايد كه آن باعتقاد فاعل خيريّت ونفع وكمالى از براي أو داشته باشد واگر نه كردن فعل جهت آن غرض لغو وعبث باشد پس معلوم شد كه قصد استكمال وطلب نفع خود در كردن عبادت ضررى بآن ندارد بلكه ضرور است ، وظاهر است كه عمدهء خيريّت وكمال فرمانبردارى خداى تبارك وتعالى اينست كه سبب قرب ومنزلت نزد أو مىشود ، پس قصد آن ضررى ندارد بلكه ناچار قصد آن يا قصد نفعي ديگر كه در مرتبهء پستتر از آن باشد مثل فوز بجنّت يا خلاصي از آتش يا نفع ديگر كه از آنها هم پستتر باشد بايد كرد والا أصل فرمانبردارى في نفسه غايت وغرض نتواند بود وبعد از تمهيد مقدّمهء مزبور برخرد خرده دان « 1 » محتجب ومختفى نخواهد بود كه اين كلام معجز نظام دلالت ندارد بر اين كه عبادت بسبب رغبت يا رهبت فاسد است واز حليهء صحّت عارى است بلكه ظاهر نمىشود از آن مگر ترجيح قسم سيّم بر آن دو قسم واين كه عبادت از براي رغبت شبيه بسوداى بازرگانان است كه چيزى مىدهند وعوضى مىگيرند ، وعبادت بسبب ترس شبيه بخدمات بندگان است كه آنها را بسبب ترس از خداوندان
هامش
( 1 ) در برهان قاطع گفته : « خرده دان بضمّ اوّل مردم صاحب عقل ودانا وآنكه بهمه چيز برسد از كليّات وجزئيّات ، وباريك بين وعيبجوى را نيز گويند » .