كه يكى مقتضى شهوت وغضب است ، ويكى صاحب عقل وادراك مراد به « نفس » بنا بر هر دو معنى نفس اوّل وبه « دل » نفس دوّم مىتواند بود واللّه تعالى يعلم .
3604
انّ قوما عبدوا اللّه سبحانه رغبة فتلك عبادة التّجار ، وقوما عبدوه رهبة فتلك عبادة العبيد ، وقوما عبدو شكرا فتلك عبادة الأحرار .
بدرستى كه گروهى عبادت كردند خداى سبحانه را از روى رغبت يا بسبب رغبت يعنى رغبت در بهشت ونعمتهاى أو وطلب آنها ، پس اين عبادت سوداگران است ، وگروهى عبادت كردند أو را از روى ترس يا بسبب ترس يعنى ترس از جهنّم وعذاب أو ، پس اين عبادت بندگان است ، وگروهى عبادت كردند أو را از براي شكر ، پس اين عبادت آزادگان است پوشيده نيست كه شرط صحّت عبادت قصد قربت است ومراد بآن قصد كردن آن است از براي نزديكى جستن بسوى حق تعالى يعنى بلندى مرتبه نزد أو كه بمنزلهء نزديكى مكاني است بسوى أو وشبيه است بآن ، واگر نه ظاهر است كه حق تعالى از مكان ونزديكى ودورى بحسب آن منزّه ومتعالي است واين باين مىشود كه قصد كند كردن آن را از براي بجا آوردن امر وفرمان خداى سبحانه ، يا از براي اين كه سبب رضا وخشنودى أو مىشود ، وظاهر اين است كه اگر منظور از « قصد قربت » بمعنى مذكور اين باشد كه اين معنى في نفسه كار خوبى است وكمال بنده است پس آن أفضل مراتب عبادت است ، واگر با آن طمع در بهشت ورسيدن بآن يا خوف از جهنّم وخلاصي از آن نيز ملحوظ باشد ظاهر اين است كه آن هم صحيح است وضررى بقصد قربت ندارد ، چه اين معنى نيز توسّل بخداى است وطلب فيض از حضرت أو ، واين امرى است مستحسن جواد حقّ وكريم مطلق ، پس قصد آن منافاة با قصد قربت ندارد ، وآنچه بعضي از علما گفتهاند كه : « عبادت بقصد طمع در بهشت يا خلاصي از جهنّم صحيح نيست » قولي است