ومعرفت است وهرگاه أو را تحصيل كرده باشد پس أو در نظر حقيقت هميشه زنده است وموت ظاهري كه مفارقت چند روزه بدن باشد منافاة با حيات حقيقي ندارد با آنكه مدّت آن نسبت بحيات جاويد كه خواهد يافت قدر ومقدارى ندارد كه بحساب آيد ، ويا باعتبار اين كه بعد از مفارقت از اين بدن نيز حيات ظاهري نيز با أو باشد ، يا بنا بر آنچه در أحاديث وارد شد كه مؤمن بعد از موت روح أو تعلّق گيرد ببدنى شبيه ببدن أو در دنيا چنانكه اگر آشنائى أو را ببيند بگويد كه :
فلان است وبخورد وبياشامد وبا يكديگر بنشينند وگفتگو كنند وهمه در درختى باشند از بهشت يا در حجرهها باشند در بهشت يا در وادى السّلام كه ظهر كوفه است يعنى نجف اشرف وصحراى آن بنا بر اختلاف أحاديث ووجه جمع ميانه آنها اين است كه هر مؤمني كه فوت شود اوّلا بوادي السّلام رود وبعد از آن همه ايشان يا جمعى از ايشان ببهشت روند ، يا گاهى ببهشت روند ودر آنجا جمعى در حجرهها باشند وجمعى بر درختى ، يا اين كه گاهى در اينجا باشند وگاهى در آنجا ، با آنكه وادى السّلام نيز چنانكه در بعضي أحاديث وارد شده بقعه است از بهشت عدن يعنى داخل آن خواهد شد ، يا بالفعل بقعه از آن باشد واللّه يعلم ، ودر بعضي أحاديث وارد شده كه : حقّ تعالى را بهشتى باشد در مغرب كه آب فرات از آنجا مىآيد وأرواح مؤمنان هر شام به آنجا مىروند واز ميوههاى آن مىخورند وتنعّم ميكنند در آن وبا يكديگر ملاقاة ميكنند وآشنائى مىدهند وصبح كه طلوع كرد بيرون مىآيند از آن ودر هوا ما بين آسمان وزمين پرواز ميكنند ومىروند ومىآيند ودر هوا نيز با يكديگر ملاقاة ميكنند وآشنائى ميكنند وآفتاب كه طلوع كرد بقبرهاى خود مىروند ، ويا بنا بر آنچه حكما ومحققّين متكلّمين مىگويند كه نفس آدمي مجرّد است وبعد از قطع تعلّق از بدن هر چند ببدن ديگر تعلّق گيرد باقي باشد وبعلوم ومعارفى كه تحصيل كرده مبتهج ومسرور باشد .
شرح آقا جمال خوانسارى بر غرر الحكم ودرر الكلم ( فارسي ) — صفحة 292
مساهمون: جمال الدين محمد الخوانساري
ص٢٩٢