فضولى بغدادى ( سدهء 10 ه . ق . )
محمّد بن سليمان بغدادى متخلّص به فضولى از شاعران پارسى سرا و تركى گوى كه از طايفهء بيات و اصلا آذربايجانى است . اما زادگاهش در عراق عرب و ظاهرا كربلا بوده ؛ از اين رو به بغدادى شهرت يافته است .
تحصيلاتش در همان ديار و بيشتر در حلّه صورت گرفت . بر كيش دوازده امامى بود .
شاعرى را از عنفوان شباب آغاز كرد . وى مانند خطايى ( شاه اسماعيل صفوى ) از بنيان گذاران ادب منظوم تركى آذربايجانى است . از كليات فارسى او ( شامل قصيده و غزل و قطعه و رباعى و يك ساقى نامه به نام هفت جام ) نسخههاى متعدّد و همچنين نمونهء چاپى آن در دست است . وى به تركى هم ديوان قصيده و غزل و همچنين مثنوى ليلى و مجنون ، شاه و گدا ، بنگ و باده ( به نام شاه اسماعيل در 350 بيت ) و جز آن دارد .
كتاب روضة الشهداى ملا حسين كاشفى را به زبان تركى ترجمه كرد و حديقة السعداء ناميد . وى رسالهاى به نام لطايف المعارف يا سفر نامهء روح دارد كه مناظرهاى است ميان روح و عشق . رسالهاى به نظم و نثر به اسم رند و زاهد پرداخته كه به سال 1275 ه در تهران چاپ شد . فضولى به عربى هم شعر مىگفت و ديوانى نيز بدان زبان دارد . اشعار فارسى او خواه مثنوى ، قصيده ، غزل و جز آن ، ساده و روان است . در قصيده متوسّط و در قطعه و غزل تواناتر است ، به جز ستايش از بزرگان عهد خود منقبتهايى هم دارد و بعضى از قصيدهها و قطعههايش متضمّن وعظ و اندرز است . « 1 »
هامش
( 1 ) . تاريخ ادبيات در ايران ، ج 5 ، بخش 2 ، صص 674 - 676 .