پرهيزكارى است . آنگاه مىفرمايد : اى خداوندان عقل ، خوف و خشيت خداى را از دل فرومگذاريد و گناهى بر شما نباشد اگر از خداوند در موسم به دستيارى تجارت و سود بازرگانى طلب روزى كنيد ، بر خلاف جماعتى كه چنان مىدانستند كه در موسم حجّ بازرگانى گناهى باشد . آنگاه مىفرمايد : هنگام مراجعت از عرفات در مشعر الحرام خداى را به تلبيه و تهليل ياد كنيد چنانچه راه نمود شما را به مناسك حج و از اين پيش گمراه بوديد .
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ، فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَ اللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ وَ اذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ .
« 1 »
همانا جماعتى از قريش و حلفاى ايشان كه از حمس شمرده مىشدند - و ما در داستان فتح مكه حمس را شناخته داشتيم - اين جماعت در وقوف عرفات با ديگر مردم متفق نمىشدند ، و در مشعر الحرام توقف مىجستند و مىگفتند : ما از اهل حرميم و از حرم بيرون نمىشويم و ننگ داشتند كه با مردم به عرفات شوند و به اتّفاق به مشعر بازآيند . لا جرم خداوند مىفرمايد كه : بازگرديد اى جماعت قريش از عرفات به مشعر چنان كه ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و ديگر پيغمبران كه از پس ايشان بودند از عرفات افاضه مىنمودند ، و از ديگرگون ساختن مناسك حج طلب آمرزش كنيد از خداوند مهربان ، و همچنان مردم عرب در جاهليّت به عادت بودند كه بعد از گذاشتن حج در برابر خانه مىايستادند و ندا در مىدادند و به بانگ بلند پدران درگذشته خود را تذكره مىكردند ، و ايشان را به شجاعت و سماحت ياد مىنمودند و بر يكديگر فخر مىجستند . خداوند مىفرمايد : به جاى آنكه پدران خود را ياد مىكنيد خداى را ياد كنيد نيكوتر از ياد كردن پدران خود ، و نيز مىفرمايد : آن مردم كه خداى را ياد مىكنند از بهر دنيا از نعمت آن جهانى بىبهره مىمانند و آنان كه خير دنيا و آخرت را توأمان مىطلبند و نصيبه تمام يابند ، چه ايشان به دولت آخرت و نعمت آن جهانى كافر نيستند .
هامش
( 1 ) . سورهء بقره ، آيه 199 - 203 .