لونه ، لانّه يحكى لون كلّ شىء يكون فيه . مىگويد : آب حيات بدن و قوام بدن است ، چون شرب آن به هنگام و اندازه بود ، و شرب آب بعد از خواب زيان كند .
و بهترين آبها صافىتر آن است ، كه از بيشهها و درختها عبور نكند ، بلكه همهجا با سنگ پارهها مصادمه « 1 » كرده باشد . و آب را طعمى و رنگى نباشد ، چه اگر در آب رنگى بينى ، لون اشيائى است كه به عكوس يا به اجسام به آب درافتد .
آنگاه نوشيروان گفت : اخبرنى عن اصل الانسان ما هو ؟ قال : اصله من حيث شرب الماء . قال : فما هذا النّور الّذى فى العينين ؟ قال : مركّب من ثلاثة اشياء :
فالبياض شحمة و السّواد ماء و النّاظر ريح خبر ده مرا از حقيقت انسان و اين بينائى ديدگان . گفت : سرشت انسان از آبخورش و نطفهء او است و چشم مركب است از سفيدى كه پيدا است و سياهى كه آبى است و بينشى كه باد است .
اين وقت كسرى از جبلت جسم و طبع و بدن سؤال كرد ؟ قال : على اربع طبايع :
المرّة السّوداء و هى باردة يابسة و المرّة الصّفراء و هى حارّة يابسة و الدّم و هو حارّ رطب و البلغم و هو بارد رطب ، قال : فلم لم يكن من طبع واحد ؟ قال : لو خلق من طبع واحد ، لم يأكل و لم يشرب و لم يمرض و لم يهلك . قال : فلو كان من طبعين ؟
قال : لم يجز لانّهما ضدّان ، يقتتلان قال : فمن ثلاثة ؟ قال : لم يصلح موافقان و مخالف ، فالاربع هو الاعتدال و القيام . قال : فاجمل لى الحارّ و البارد فى احرف جامعة . قال :
كلّ حلو حارّ و كلّ حامض بارد و كلّ حرّيف « 2 » حارّ و كلّ مزّ معتدل و فى المز حارّ و بارد . قال : فما افضل ما عولج به المرّة الصّفراء ؟ قال : كلّ بارد ليّن . قال : فالمرّة السّوداء ؟ قال كلّ حارّ ليّن . قال : و البلغم . قال : كلّ حارّ يابس . قال : و الدّم . قال : اخراجه اذا زاد و تطفيته اذا سخن بالاشياء الباردة اليابسة .
خلاصه معنى آن است كه مىگويد : انسان را طبايع چهارگانه است : مزاج سودا سرد و خشك و صفرا گرم و خشك و خون گرم و تر و بلغم سرد و تر است . و اگر از طبع واحد بود ، قابل اكل و شرب و مرض و موت نمىگشت و اگر از دو طبع بود ، اجتماع ضدان با هم راست نيامد . و اگر از سه طبع بود ، دو موافق بر يك مخالف چيره مىگشت . پس طبايع چهارگانه را از بهر ثبات اعتدالى باشد . و بايد دانست كه
هامش
( 1 ) . مصادمه : برخورد كردن و آسيب رسانيدن
( 2 ) . حرّيف : چيز تيز زبانگز .