مىشوند ، يا آنكه چيزى بر آن اضافه كنيم ، البتّه بزرگتر از آنها خواهد شد ، و بزرگتر از از آن خواهد بود كه قبل از اضافه كردن بوده است .
5 - اگر از يك چيز كم كنيم ، باقىمانده كمتر از وقتى خواهد شد كه از آن كم نشده بود .
6 - اگر از يكى از آنها چيزى كم كنيم و دوباره بر آن بيفزاييم ، نتيجه و حاصل همان است كه قبلا بود .
7 - ممكن نيست يكى از دو شىء متجانس كه هر دو بىنهايتند كمتر از ديگرى باشد .
8 - شىء كوچكتر از هر دو شىء متجانس يا به اندازهء شىء بزرگتر است يا قسمتى از آن .
9 - اشياء متجانس كه هريك از آنها متناهى هستند ، جمعا متناهى هستند . « 1 »
اين برهان در نظر فلاسفهء اسلام ، بهترين پايه بر دليل تطبيق براى بطلان لايتناهى محسوب شده و ديگران اين برهان را از كندى استفاده كردهاند و در كتابهاى فلسفى طوسى و آنچه به دوانى و فلاسفهء ديگر نسبت دادهاند ، به طورى كه كراچكى در كتاب خود كنز الفوائد نقل كرده ، صورتهاى متعددى از اين برهان ديده مىشود . موضوع قابل توجه اين است كه كندى بسيارى از نظريات خود را بر پايهء تجربه و امتحان قرار داده ، چنان كه در رسالهء مربوط به جزر و مد به بعضى از اين آزمايشها اشاره كرده است . « 2 »
افكار و نظريات كندى
بسيارى از آراء كندى بدون توجه به دوره و عصر او به نظر آنقدر قابل توجه نيست كه بخواهيم آنها را مورد تفسير و تذكر قرار دهيم ، زيرا دلايل علمى و ملاحظات پخته و كاملى را كه در آراء فلاسفهء ديگر مثل ابن سينا و طوسى و ديگران مىبينيم ندارد ، ولى اگر آنها را با مقارنات آن از حيث زمان و دورهاى كه فلسفه در حال تكوين بوده در نظر بگيريم ، بايد بگوئيم آراء او نمايندهء مترقىترين افكار و بديعترين آرائى است كه عرب در آن دورهها به وجود آورده است . چنان كه در بعضى از آراء او كه بيان خواهيم كرد شواهد روشنى مىيابيم كه كندى ، از ديگران اعم از يونانيان و جز ايشان نقل نكرده و خود آن را گفته ، بلكه نظر فاضل و حاكم بين نظرها را ابراز داشته است . كندى در فلسفهء خارجى آنچه
هامش
( 1 ) - - مقدمهء رسائل كندى ، ج 1 ، ص 70 . اين مقدمه خلاصهء مطالبى است كه كندى در رسالهء فلسفه ، رسالهء وحدانيت و تناهى اجرام ، و رسالهء در ماهيت آنچه نمىشود نهايت نداشته باشد آورده است . همچنين رسائل او ، ج 1 ، صص 114 ، 115 ، 194 و صفحات بعد از آن و ص 301 و بعد از آن .
( 2 ) - - رسائل كندى ، ج 2 ، ص 117 - 118 .