مستشرق ، ماسينيون مىگويد كندى در سال 246 هجرى وفات كرده ، « 1 » و استاد نللينو مىگويد در سال 260 هجرى از دنيا رفته است . و بهطورىكه ملاحظه مىشود ، آراء و اظهار نظرهاى متعددى در باب وفات او هست كه هيچيك دليل صريحى همراه ندارد و ارجح اين است كه وفات او در سال 265 هجرى اتفاق افتاده باشد ، زيرا آنگونه كه مىدانيم ابو زيد بلخى شاگرد كندى بوده و فلسفه و نجوم و طب و علوم طبيعى را از او گرفته است ، و مىدانيم كه ابو زيد در سال 322 هجرى بعد از آنكه سن او از 80 گذشت وفات كرد . « 2 » بنابراين ولادت بلخى در حدود سال 242 هجرى بوده است . و نمىشود گفت كه بلخى علوم فوق را در نزد كندى در دهسالگى خوانده باشد ( اگر تاريخى را كه شيخ عبد الرازق تعيين كرده در نظر بگيريم و بگوييم كندى در سال 252 هجرى درگذشته است ، خاصه اگر فرض كنيم كه بلخى در همان سال در نزد كندى تحصيل مىكرده است ) و در اين صورت تاريخى كه ماسينيون تعيين كرده و سال 246 هجرى را تاريخ وفات او دانسته از حقيقت دور تر مىشود و بايد بگوييم كندى بعد از سال 252 هجرى به مدت زيادى زنده بوده است ، تا شاگردى بلخى از او از لحاظ تاريخ درست درآيد . زيرا تحصيل فلسفه و طب و نجوم و علوم طبيعى در نزد استاد ، مدت بسيارى وقت مىخواهد و بديهى است ، بلخى هم بايد آن پختگى عقلى را براى درك مفاهيم آن علوم پيدا كرده باشد و عادتا بايد سن او ، كمتر از بيست سال نباشد . مخصوصا با در نظر گرفتن و مقارنهء اين مطلب با آنچه ياقوت حموى نوشته است كه بلخى به عراق هجرت كرد و در طلب امام بود و در آنجا چند سال ماند ، در اين صورت بايد بلخى در سنى باشد كه از روى تعقل و پختگى در طلب امام هجرت كند .
و اگر فرض كنيم تحصيل آن چند رشته از علوم در نزد كندى حداقل پنج سال وقت مىخواسته ، در آن صورت سال 245 هجرى تقريبا سالى خواهد بود كه كندى در آن وفات كرده است و از اين راه اين عقيده پيش آمده كه كندى بيش از هشتاد سال عمر كرده است .
بههرحال آنچه از مطالب گذشته به دست مىآيد اين است كه كندى بعضى از علوم را در بصره و بعضى را در بغداد تحصيل كرده ، زيرا بصره و بغداد از مراكز فرهنگى آن دوره بوده است ، و فرهنگهاى يونان و ايران و هند ، در آن دو مركز مهم بهم مىرسيدند ، و كندى هم بههمينجهت در آنها داراى اطلاعات لازم بود و حكمت هند و ايران را مىدانست ، و شايد زبان هندى و فارسى هم مىدانسته است و بهطور قطع يونانى نيز مىدانسته ، و كتابهاى بسيارى را از آن زبان نقل و ترجمه كرده و ابو معشر او را از مترجمان بسيار زبردست
هامش
( 1 ) - مقدمهء رسائل كندى ، ص 5 - 6
( 2 ) - معجم الادباء ، ياقوت ، ج 3 ، ص 62 - 63