بن صباح از طرف مهدى و هارون الرشيد عباسى امير كوفه « 1 » بود و جدش از طرف بنى هاشم حكومت داشت . « 2 » در شرح حال او نوشتهاند ، او اصلا شريف و اهل بصره بود ، به بصره آمد و املاكش در آنجا بود و به بغداد منتقل شد و در بغداد تحصيلات خود را شروع كرد و ادامه داد ، به علم طب و فلسفه و علم حساب و منطق و آهنگسازى و هندسه و علم طبيعت اعداد و علم نجوم آگاه بوده است ، و در اسلام فيلسوفى كه از طريقهء ارسطاطاليس پيروى كند ، و شبيه او باشد ، غير از كندى نبوده است . كندى از خادمان دولتهاى وقت بود و با بزرگان باادب رفتار و معاشرت مىكرد ، كتابهاى فلسفى بسيارى را ترجمه ، و مشكلات آنها را رفع و خلاصه كرد ، و مطالب پيچيدهء فلسفه را توضيح داد . « 3 »
محل ولادت او در جايى تصريح نشده ، ولى هريك از دو استاد : ابو ريده و طوقان مىگويند : كندى در كوفه ولادت يافت و پدرش در آن وقت حاكم كوفه بود ، اما سندى براى بيان خود ذكر نكردهاند ، هرچند قرائن دلالت بر آن مىكند ، زيرا مىدانيم كه كوفه وطن اجداد او و مقر حكومت پدرش بوده است . « 4 » تاريخ ولادت او را كسى نقل نكرده ، ولى ارجح اين است كه در حدود سال 185 هجرى بوده است . مىدانيم كه او يتيم بود ، زيرا وى هنوز كودك بود كه پدرش از دنيا رفت . او در كوفه ، درحالىكه از عنوان و حيثيت پدرش و ثروت او بهرهمند بود ، بزرگ شد . سپس موقعيت او در نزد مأمون كه از سال 198 تا 218 هجرى حكومت داشت بالا گرفت . اين امر مجوزى به دست مىدهد كه ولادت او را پيش از سال 185 هجرى بدانيم تا بتوان فرض كرد فرصت كافى داشته است خود را آماده كند و شخصيت فلسفى خود را كامل نمايد تا شايستگى آن موقعيت را در نزد مأمون پيدا كند . « 5 »
چون مراجع و مدارك مربوط به او در پردهاى از ابهام نهفته است ، يا اصلا مدرك و مرجعى براى به دست آوردن و دانستن محيط زندگى كندى و اوضاع و احوالى كه بر او گذشته ، و مراحل مطالعات او كه چگونه بوده و چگونه بار آمده ، و نيز مأخذى براى شناختن اساتيد او موجود نيست ، لذا راهى براى اطلاع از اين مراتب به نظر ما نمىرسد .
تعيين تاريخ وفات او نيز آسانتر از تعيين تاريخ ولادتش نيست ، زيرا در اين قسمت هم كسى چيزى ننوشته است و آراء مختلف در اين باب موجود است . مثلا شيخ مصطفى عبد الرازق ، « 6 » ترجيح مىدهد كه كندى در اواخر سال 252 هجرى وفات كرده باشد .
هامش
( 1 ) - عيون الانباء ، ج 2 ، ص 178 ، چاپ بيروت .
( 2 ) - عيون الانباء ، ج 2 ، ص 179 و اخبار الحكماء ، ص 241
( 3 ) - همان مراجع و همان صفحات .
( 4 ) - تراث العرب العلمى ، ص 138 و مقدمهء رسائل كندى ، ص 4
( 5 ) - مقدمهء رسائل كندى ، ص 4 - 5
( 6 ) - مصطفى عبد الرازق از فضلا و علماى مصر بود و چندى هم وزير معارف آنجا در دورهء سلطنت بوده است . وى تأليفاتى بسيار دارد . - م .