خلفا به اين كار با حرص و اصرار زياد تعقيب مىشد . كار ترجمههاى مفيد و خوب از سال 750 ميلادى تا سال 900 ميلادى ادامه يافت . در اين مدت مترجمان در نقل و ترجمهء كتب اصلى از زبان سريانى ، يونانى ، پهلوى و سانسكريت با علاقهء بسيار اقدام كردند و مقدم بر تمام مترجمان كه در بيت الحكمه بودند ، حنين بن اسحاق بود . مأمون عباسى به وزن تمام كتابهايى كه حنين آنها را ترجمه كرده بود ، به او جايزهء طلا داد و آن جايزه به قدرى بود كه مىگفتند نزديك بود خزانهء كشور را تهى كند . « 1 » رغبت و شوق مسلمانان به ترجمه فوقالعاده بوده است و از نمودارهاى اين رغبت و شوق اين است كه مأمون در سال 830 ميلادى در بغداد ، يك مجمع علمى و يك رصدخانهء فلكى تأسيس كرد ؛ يك كتابخانهء عمومى هم به وجود آورد و در ايجاد كتابخانه دويست هزار دينار خرج كرد ( اين مبلغ معادل قريب 950000 دلار امريكايى است ) و در آن مجمع علمى عدهاى از مترجمان موظف گماشت و از بيت المال براى آنان مقررى معين كرد ، و سال 850 ميلادى نرسيده بود كه بيشتر كتابهاى يونانى قديم كه علوم رياضى و فلك و طب بودند ، تمامى به عربى ترجمه شد . « 2 »
كندى در اين دوره از زمان مىزيست ، و طبيعى است كه مىبايست در اثر آن طوفان فكرى فرهنگى تكان بخورد و تحت تأثير قرار گيرد و با آن جريان همآهنگ شود و در مسير همان موج حركت كند . به اين جهت تعجبى ندارد اگر مىبينيم در افكار او رنگهاى مختلف فلسفهء يونان ، خاصه فلسفهء افلاطون و ارسطو كه بر ساير افكار فلسفى در آن دوره غلبه داشت ، ديده مىشود . در عين حال شگفت است كه انديشهء او هر نوع فلسفه و علم و فرهنگ را كه در ظرف آن زمان جاگير شده بود ، در برگرفت تا آنكه شهرت او در ترجمه و علم و فلسفه در دربار مأمون و معتصم تثبيت شد . وى در بسيارى از علوم مثل بسى از علماى ديگر كه مجد و عظمت فكرى اسلام را پايهگذارى كردند ، نبوغ و شخصيت يافت و از هر علمى مقدارى دريافت كرد و 265 رساله در حساب ، هندسهء نظرى و غيره نوشت و در تمام اين موضوعات و در آنچه به عقيدهء افلاطون بدون داشتن آنها نمىشود فيلسوف شد و فيلسوف بايد بيش از آنها عالم رياضى نيز باشد - داراى معلومات كافى شد و در نظر داشت كه علم طب و بهداشت و موسيقى را بر مبناى نسبتهاى رياضى پايهگذارى كند . يكى از موضوعاتى كه او مورد مطالعه قرار داد ، پديدهء مد و جزر بود . وى در قوانين مربوط به تحديد و تعيين سرعت اجسامى كه در هوا ساقط مىشوند ، بررسى و بحث كرد . چنان كه از
هامش
( 1 ) - ترجمهء فارسى تاريخ تمدن ، ج 11 ، ص 148 . بايد دانست كه خزانهء كشور اسلامى در آن تاريخ ، از لحاظ ثروت مشهورترين خزانههاى دنيا بوده ، نهايت خلفا آن را به آزادى در جهت ميل خود مصرف مىكردند و خالى نمىشد ! . اين مطلب البتّه مبالغه در توجه دستگاه را به ترجمهء كتب خارجى مىرساند . - م .
( 2 ) - همان كتاب ، همان مجلد ، ص 147