ولى ارجح اين است كه اين حكايت مربوط به « عبد اللّه بن ابى سهل نوبختى » منجم مأمون باشد به دو علت :
نخست اينكه در اين قصه معلوم نيست صاحب داستان فضل بوده است يا برادرش .
دوم اينكه قفطى حادثهاى شبيه به حادثهء فوق را به عبد اللّه بن ابى سهل نوبختى برادر فضل نسبت مىدهد و با قصهء منقول در اعيان الشيعة ، حتى در اسلوب و عبارت ، چندان تفاوتى ندارد . « 1 »
بههرحال چگونگى زندگى فضل بر ما مجهول است و مصادرى كه مختصر مطلبى را از او نقل كردهاند در باب زندگانى او چيزى نگفتهاند .
همچنين از افكار و آراء او هم مطلبى نقل نكردهاند ولى از نام آثار او ، كه در فهرستها و كتابهاى تذكره ضبط شده است مىتوان فهميد كه جنبهء نجومى او بر ديگر جنبههاى او غلبه داشته است .
[ آثار ]
فضل بن ابى سهل مؤلفات متعددى در موضوعات مختلف دارد و بيشتر آنها در علم نجوم است از جملهء آنها النهمطان فى المواليد « 2 » است كه النديم قطعهاى از اين كتاب را نقل كرده است و در آن مختصرى از اخبار فلاسفه و تاريخ آنان آمده و نيز بر قسمتى از
هامش
( 1 ) - اخبار الحكماء ، ص 149 - 150 . سرگذشتى جالب و شايستهء مطالعه است و در عين حال به ما نشان مىدهد كه مأمون از چه نوع نيرنگهاى سياسى پيروى مىكرده است چنان كه بسيارى از سياستمداران تاريخ با پيروى از اين سياست منظور واقعى خود را مخفى نگه مىداشتند .
( 2 ) - مرحوم عباس اقبال نام اين كتاب را با استناد به نسخهء خطى حاج ميرزا ابو عبد اللّه زنجانى ، اليهبطان ضبط كرده و به قرائات مختلف ، ( اليهطمان و النهمطان ) نيز اشاره كرده و توضيح داده است كه احتمالا يهبطان يكى از هزوارشهاى پهلوى است كه آن را در عربى به مواليد ترجمه كردهاند و الف و نون آخر آن علامت جمع فارسى است . ( خاندان نوبختى ، ص 13 )
اما نكتهء مهمتر ، مرحوم اقبال مىنويسد : « ابن النديم و به تقليد او قفطى اسم ابو سهل را فضل نوشتهاند و اين گويا خطاست ، زيراكه اولا اسم ( فارسى ) ابو سهل . . . به مناسبت درازى از طرف منصور خليفه باطل و به جاى آن كنيهء ابو سهل اختيار شد . ثانيا . . . ابو سهل پسرى به نام فضل داشته و شايد ابن النديم اين پسر يعنى ابو العباس فضل بن ابى سهل بن نوبخت را با ابو سهل بن نوبخت اشتباه كرده ، ثالثا به همين مناسبت از ميان رفتن اسم ابو سهل مؤلفين قرون بعد هيچكدام اسم او را نبرده و در اين خصوص در زحمت بودهاند ، ولى معاصرين و مردم قريب العهد با ابو سهل نيز نام او را نمىدانستهاند . ابو العباس نجاشى صاحب رجال معروف به ترديد اسم او را طيمارث ذكر مىكند و اين كلمه تحريفشدهء يك جزء از همان اسم درازى است كه قفطى و ابن العبرى و ابن ابى اصيبعه ذكر كردهاند . پايان نظر مرحوم اقبال .
به اين ترتيب كتابهايى كه نام برده شده مربوط به ابو سهل پسر نوبخت بزرگ است و ربطى به فرزند او ابو العباس فضل بن ابو سهل بن نوبخت ندارد . و همچنين در شرح حال بين پدر و پسر خلط شده چنان كه موضوع خطاى منجمين در اختيار ساعت انتخاب حضرت رضا ( ع ) مربوط به فضل پسر ابو سهل بن نوبخت ( معاصر مأمون ) است .
اين فضل با ابو نواس منادمت داشته است . ملخصا بايد گفت اين شرح حال بيشتر مربوط به پسر مىباشد ، ولى تأليفات نام برده شده متعلق به پدر است . ويراستار