تعديلاتى لازم بر مبناى نيم درجه در آن به عمل آورد . مقصود اين است كه حساب جيبهاى قسى را در آن وارد ساخت و آن را اثبات كرد و در جدولى نمايان ساخت و بعضى از اعمال فلكى از قبيل كسوف و خسوف و مطالع بروج و غيره را بر آن بيفزود » . وى اين كتاب را ، به دستور خليفه منصور دوانيقى عباسى از هندى به عربى ترجمه كرد ، به هنگامى كه به سال 156 هجرى مردى از هند كه در حساب سند هند يا حساب سند هشت مسلط بود به خدمت منصور رسيد و اين كتاب را به حضور او آورد . گويند كه آن هندى كتاب يادشده را از روى يادداشتهاى منسوب به يكى از پادشاهان هند بنام فيفر مختصر كرده بود . پس منصور امر كرد تا آن كتاب را به عربى ترجمه كنند و از روى آن كتابى به عربى بنويسند كه مدركى براى عربها در حركت ستارگان باشد .
اين كار به عهدهء محمد بن ابراهيم فزارى واگذار شد و او از روى آن كتابى استخراج كرد كه منجمان آن را سند هند كبير مىنامند و معناى آن در زبان هندى زمان گذشته و طولانى است . اين كتاب تا دورهء مأمون عباسى مورد استفاده بود . ابو جعفر محمد بن موسى خوارزمى آن را مختصر كرد و زيج خود را كه در تمام شهرهاى اسلامى شهرت يافت ، از آن درآورد ولى در اين كار به متن اصلى كتاب سند هند اعتماد نمود و از تعديلهايى كه فزارى در آن كرده بود صرفنظر كرد و در عوض تعديلهايى طبق نظريهء ايرانيان در آن به كار برد و ميل خورشيد را بر طريقهء بطلميوس پذيرفت و آن را به طرز نيكى تبويب كرد و در تقريب مطالب آن كوشيد . با اين همه خطاهاى واضحى در اين كتاب راه يافته است و اين اشتباهات مىرساند كه مقام و پايهء اطلاعات او در هندسه ضعيف بوده است . به هر صورت طرفداران حساب السند هند اين كتاب را سخت پسنديدند و نسخههاى آن به اطراف و اكناف جهان رسيد . . . » . « 1 »
« آنچه ارجح به نظر مىرسد اينست كه محمد فزارى بر مذهب پدرش ، تشيع ، بوده است كه ابن طاوس در كتاب فرج المهموم خود تصريح به شيعى بودن او كرده است » . « 2 »
هامش
( 1 ) - اخبار الحكماء ، ص 177 - 178
( 2 ) - بنا به مقالهء فزارى ( ابو اسحاق ابراهيم بن حبيب ) مندرج در دائرةالمعارف فارسى ج 2 ، ص 1894 محمد بن ابراهيم فزارى ( كه شرح حال وى در فوق آمده ) متوفى به سال 188 هجرى و محدث بوده و در بعضى مآخذ نام او با نام ابو اسحاق ابراهيم بن حبيب فزارى منجم ( كه شرح حالش پيشتر آمد ) خلط شده است ، و بعضى از محققين معتقدند كه فزارى منجم فقط يكتن بوده كه در عصر منصور خليفهء عباسى مىزيسته است و اسطرلاب ساخته و زيجى به طريقهء سند هند تأليف كرده است . - م .