فضل بن ابى سهل نوبختى « 1 » ابو سهل « 2 » فضل بن ابى سهل بن نوبخت ؟ - قرن سوم هجرى
او از آن دسته از دانشمندان و علمايى است كه در عصر هارون الرشيد خليفهء عباسى به فلسفه و كلام و نجوم پرداختند و ابو سهل به ترجمه و نقل فرهنگ و علوم فارسى به عربى شهرت يافت .
صدر او را در عداد متكلمان شيعه آورده است و مىگويد : فيلسوف متكلم و حكيم متأله كه در علوم اوايل ، يگانهء عصر بود و بسيارى از كتابهاى قديم پهلوى را در حكمت اشراق از فارسى به عربى برگرداند . « 3 »
قفطى در مورد او گفته است : « او از پيشوايان متكلمان بود و كسانى كه شرح حال او را نوشتهاند ، از قبيل النديم و عبد اللّه مرزبانى نسبت او را بهطور كامل بيان كردهاند . او در زمان هارون الرشيد مىزيست و عهدهدار رسيدگى به خزانهء كتب الحكمة بود و هرآنچه از كتابهاى حكمت فارسى را به دست مىآورد به عربى برمىگرداند و در دانش و كتابهاى خود بر كتابهاى ايرانيان اعتماد مىكرد » . « 4 »
ابن طاوس در فرج المهموم ، آنجا كه از منجمان شيعه نام مىبرد ، از او ياد كرده و گفته است : « . . . آنچه از تصانيف او به ما رسيده است ثابت مىكند كه معرفت او به علم نجوم كامل بوده است » . « 5 »
سيد امين شرح حال او را بهطور كامل و به تفصيل آورده و اين حديث را از او نقل كرده است :
« در كتاب عيون الاخبار الرضا ( ع ) آمده است كه عون بن محمد از فضل بن ابو سهل نوبختى يا از برادر او چنين نقل كرد كه چون مأمون خواست فرمان ولايتعهدى حضرت رضا ( ع ) را صادر كند گفتم سوگند به خدا همانا آنچه را كه مأمون در دل دارد آزمايش كنم تا
هامش
( 1 ) - از روى مداركى كه در دست داريم نتوانستيم تاريخ وفات و ولادت او را به دست بياوريم . دايرةالمعارف فارسى تاريخ وفات او را 200 هجرى نوشته است . - م .
( 2 ) - ظاهرا ابو العباس فضل بن ابو سهل بن نوبخت است ، - خاندان نوبختى ، عباس اقبال ( صص 11 و 13 و 20 ) اصولا در اين مقال ، در عنوان و كنيه و شرح حال و تأليفات ، خلطى بين پدر و پسر ( يعنى بين خرشاد ) ابو سهل بن نوبخت با پسرش ، ابو العباس فضل بن ابى سهل بن نوبخت وجود دارد كه در پابرگ صفحهء پايان مقال تا حدى به آن اشاره شده است . ويراستار
( 3 ) - تأسيس الشيعة ، ص 364
( 4 ) - اخبار الحكماء ، ص 168 - 169
( 5 ) - كتاب تأسيس الشيعة ، ص 364