بودند ، غلاة ، اسماعيليه ، زيديه و فرقههاى ديگرى نيز وجود داشتند كه شيخ مفيد آنان را به هم نزديك ساخت و اختلافات بىاساس مذهبى را از ميان برداشت و همه را در شاهراه حق گردآورد و كشتى متلاطم آنان را به ساحل نجات سوق داد .
امتياز ديگر اين دوره وجود عدهاى از علما و متفكران برجسته بود كه در زمينههاى علمى و فكرى به درجهء قابل توجهى رسيده بودند و مىتوان گفت آن دوره و عصر ، بارزترين دورهء حركت علمى و فكرى و فلسفى بود و فرهنگ درخشان آن عصر زبانزد همگان است .
دورهاى بود كه مىتوان آن را گوهر ميانگين دوران بنى عباس و اسلام بهطور اطلاق در علم ، فلسفه و مدنيت شمرد . كافيست بدانيم كه در اين دوران گروهى از بزرگان و رجال فلسفه مىزيستند كه در هيچيك از دورههاى پيش از آن در تاريخ اسلام ديده نشده بود . در همين قرن عدهء بسيارى از بزرگان علم و فلسفه و كلام و مذاهب و صاحبان افكار گوناگون زندگى مىكردند ، از قبيل : ابو الحسن عبد الرحمن بن عمر بن محمد بن سهل صوفى رازى فلكشناس مشهور 291 - 376 ، ابو الوفاء بوزجانى رياضيدان مشهور 338 - 398 ، ابو الحسن عامرى فيلسوف حكيم متوفى به سال 381 ، ابو عبد اللّه حسين بن على بن ابراهيم ، معروف به كاغذى و ملقب به جعل كه يكى از بزرگان معتزله بود و به سال 399 هجرى درگذشت ، ابن الاكفانى ؛ ابو حامد اسفراينى يا اسفزارى ، على بن عيسى رمانى از بزرگان علماى متكلم معتزله ، ابو حيان توحيدى مفكر و اديب مشهور كه به سال 380 هجرى وفات كرد ، قاضى عبد الجبار بن احمد همدانى بزرگ معتزله در عصر خود كه در 415 هجرى درگذشت ، ابو الحسن بصرى ، محمد بن على بن طيب از شيوخ مبرز معتزله متوفى به سال 430 ، ابو بكر محمد بن طيب بن قاسم بصرى معروف به قاضى باقلانى پيشواى اشاعره در عصر خود ، متوفى به سال 403 هجرى و عدهء ديگرى از بزرگان علماى اين عصر كه شمارش آنها مناسب مقام نيست . اين دانشمندان در بغداد ، پايتخت علم و معرفت آن روز زندگى مىكردند .
همچنين اين دوره و اين قرن امتياز ديگرى هم داشت كه دورههاى ديگر اسلامى فاقد آن بود و آن كشمكشهاى فكرى و علمى و گرمى بازار جدل و مناظره در اطراف مسائل دينى و مذهبى بود چنان كه از لحاظ علمى و فكرى و نهضتهاى گوناگون فرهنگى به نحو بىسابقهاى از دورانهاى ديگر امتياز داشت . كشمكشهاى فوق غالبا ميان اشاعره و معتزله درگير مىشد ، خاصه كه هريك از اين دو طايفه را پيشوايان كلامى بزرگى بود . شيعه نيروى سومى بود كه ميان اين دو مذهب با اين دو طرز تفكر خودنمايى مىكرد ، ازاينرو مركز ثقل
فلاسفة الشيعة حياتهم وآراؤهم ( فلاسفهء شيعه ) ( فارسي ) — صفحة 366
مساهمون: الشيخ عبد الله نعمة
ص٣٦٦