صالح و باتقوايى را كه قصدش اغفال مردم و دكاندارى نيست و وجودش موجب بيدارى مردم مىشود به وسيلهء تكفير و به خروج از دين متهم مىكنند و از طرفى مىبينيم كه النديم همين كتاب را كه شايد دستاويز حاسدان او قرار گرفته ، به اين عنوان معرفى كرده است : كتاب فيما يرد به اظهار ما يدعى من عيوب الانبياء يعنى « كتابى است در رد اظهار كسانى كه از انبياء عيبجويى كردهاند » « 1 » كه درست در جهت مخالف نسبتهايى است كه به او دادهاند .
چيزى كه ما را در مورد قبول طعنى كه به او نسبت دادهاند محتاطتر مىسازد و در مقابل او در ترديد نگاه مىدارد اين است كه اين تهمتها از طرف ابو حاتم رازى و ناصر - خسرو علوى به او زده شده است و اين دو نفر از اسماعيليان بودند و مىدانيم كه رازى به اسماعيليه حمله كرده ، و در كتاب خود فى الرد فى الامامة على الكيال اسماعيليه را مورد انتقاد قرار داده است . اين كيال همان احمد كيال يكى از اقطاب و بزرگان مذهب باطنى و از رؤساى فرقهء اسماعيليه است ، و همان كسى است كه مدعى امامت شد و خود را امام قائم معرفى كرد و غلو بسيار بزرگى نمود و به آن جهت شيعيان از او تبرى جستند .
شهرستانى در كتاب الملل و النحل خود متعرض كيال شده و آراء او را به تفصيل بيان كرده است . « 2 »
بعيد نيست كه اين اتهامات را در مقابل ردى كه رازى بر عقيدهء اسماعيليه نوشته است به او زده باشند . مؤيد اين نكته كه اتهامات مزبور ساختگى است ، اين است كه در فهرست تأليفات او رسالههاى بسيارى در الهيات است و نيز نامهايست كه به على بن شهيد بلخى ، در اثبات معاد نوشته است و هدف او در آن نامه انتقاد از كسانى بوده است كه معاد را باطل مىدانستند . كتابى ديگر در آن فهرست آمده است به اين عنوان فى آن للانسان خالقا حكيما يعنى انسان خالقى حكيم دارد ، و كتاب ديگرى دارد به نام آثار الامام الفاضل - المعصوم و نيز كتاب ديگرى بعنوان الامام و المأموم المحقين دارد كه در آن كتاب پيشواى برتر و مصون بودن او را از گناه شرح داده و پيشوا و پيروى را كه هر دو حق هستند ، معرفى كرده است . اين كتابها و نامهها با آنچه به او نسبت دادهاند به كلى منافات دارد ، يعنى با اين نسبت ، كه او كتابى در عيوب اوليا يا كارهاى خارقالعادهء انبيا نوشته باشد و نيز با آنچه على بن رضوان طبيب مصرى معروف به دو نسبت داده كاملا منافات دارد . علاوه بر اين مىبينيم كه ابن ابى اصيبعة در عيون الانباء بهطور جدى از رازى دفاع نموده و با حرارت زياد صحت آنچه را به او نسبت دادهاند انكار كرده است و مىگويد : « اين كتاب - اگر تأليف
هامش
( 1 ) - الفهرست ، ص 419
( 2 ) - الملل و النحل ، ج 1 ، صص 104 و 106 چاپ مطبعهء عنايت .