در اين دوره جنبش اعتزال و سيطره و تسلط روح كلام ، نيز در حد اعلاى خود بروز داشت و آرا و مذاهب و مكتبهاى فلسفى خاصى به وجود آمد ، به طورى كه بر ديگر امتيازات و جنبههاى خاص اين دوران فزونى يافت . چنان كه پيشوايان متكلم زبردستى در آن دوران پيدا شدند كه پيشاهنگ نهضت كلامى بودند ، خاصه پيشوايان معتزله و شيعه كه بسيار عرض وجود كردند . يكى از آنها ، ابو القاسم بلخى معتزلى متوفى به سال 317 هجرى و ديگرى ابو جعفر بن قبهء شيعى بود . در فهرست تأليفات رازى به نام مؤلفاتى برمىخوريم كه رازى در رد متكلمان معتزله و ديگران تأليف كرده است و اين خود وضع روحى آن دوره را كه بر افكار معتزله و متكلمان ديگر حكومت مىكرد نشان مىدهد . در اثناى اين دوره نهضت علمى نيرومند و كوشش فكرى و ادبى و تمايلات گوناگون كلامى مختلف بر افكار و آراء جامعه سيطره و نفوذ داشت . آن عصر از لحاظ وجود مردان بارز علمى غنى و بىنياز بود و رجال بزرگ ادب و كلام و فلسفه به كثرت وجود داشتند . ابو بكر رازى در چنين دورانى نشو و نما كرد و فرهنگهاى مختلف و افكار متفاوت كه در جهات مختلفى سير مىكرد ، همه بر مغز اين مرد بزرگ انعكاس يافت و ازاينرو داراى فرهنگى عام شد و تمام آنچه كه در آن دوره وجود داشت ، بر او تأثير گذاشت .
ابو بكر رازى در غرهء ماه شعبان سال 250 هجرى و به قولى 240 ه / 854 م در شهر رى متولد شد و همانجا رشد و نمو كرد ، و سپس به بغداد آمد ، در آن تاريخ سى و چندساله بود . رازى از دوران خردسالى تمايل شديدى به علوم ذهنى ابراز مىكرد و به علوم و ادبيات اشتغال مىورزيد و شعر هم مىگفت .
رازى دربارهء خود چنين مىگويد كه فلسفه را پيش بلخى خوانده و به نظر مىرسد مقصودش ابو زيد بلخى است كه معاصرش بود و رسالهاى هم به نام او نوشته است كه دلالت بر وجود ارتباط و پيوند محكمى ميان آنها مىكند ؛ مخصوصا كه النديم بلخى را اينطور توصيف مىكند كه « جهانگردى بود كه در كشورها سياحت مىكرد » . اين وصف بهطور كامل بر ابو زيد بلخى تطبيق مىكند . رازى علم طب را پس از آنكه بزرگ شده بود در محضر على بن ربن طبرى طبيب معتصم ، فراگرفت . « 1 »
هامش
( 1 ) - در اينكه على بن ربن طبرى متوفى پيش از 310 هجرى استاد رازى در پزشكى بوده باشد ، با توجه به اينكه رازى ، در سنين كبر به تحصيل پرداخته است ، ( به دليل فرض سنى بسيار طولانى بيش از صدسال براى على بن ربن ) ترديد وجود دارد . ويراستار