653 تسليم مغولان شد . خواجهء طوسى پس از آنكه بيش از يك ربع قرن با اسماعيليان زندگى كرده بود ، در همدان به هلاكو خان پيوست . وى در مدت توقف خود نزد اسماعيليه براى آنان كتابهاى فارسى و عربى تأليف مىكرد و به تركى نيز مىنوشت . در همان قلعه بود كه خواجه بيشتر تأليفات خود را در علوم رياضى و دانشهاى ديگر به رشتهء تحرير درآورد ، تأليفاتى كه نام او را جاودان ساخت و او را در ميان دانشمندان سرشناس كرد .
برخى از تأليفات او كه در قلاع به رشتهء تحرير در آمد عبارتند از :
روضة القلوب .
رسالة التولى و التبرى .
تحرير مجسطى .
تحرير اقليدس .
اكرما نالاوس .
اخلاق ناصرى .
روضة التسليم .
مطلوب المؤمنين .
شرح اشارات .
كتابهاى ديگرى در نجوم و فلك نيز تأليف كرد . و بقيهء كتابهاى خود را بعد از آنكه هلاكو بغداد را فتح كرد به رشتهء تحرير آورده است . « 1 »
ظاهرا خواجهء طوسى مجبور به اقامت نزد اسماعيليان شده بود . در كتاب درة الاخبار آمده است كه اوامر اكيدى به فداييان اسماعيلى صادر شد تا طوسى را بربايند و او را به قلعهء الموت ببرند . فداييان در اطراف باغهاى نيشابور در كمين او ماندند و پس از دست يافتن بر او از او خواستند تا با آنان به قلعه بيايد . خواجه نخست از اين كار امتناع كرد . پس او را تهديد به قتل كردند ، ناچار از ايشان پيروى كرد ؛ و سالها مثل يك اسير يا زندانى در آنجا مقيم بود . « 2 »
سرجان ملكم در تاريخ خود اين نظر را تأييد مىكند كه طوسى ناچار به اقامت در نزد اسماعيليان شد و برخى معتقدند كه طوسى در اول امر به اختيار خود بهسوى آنها رفت و ازآنپس پيشامدى كرد كه بين او و ناصر الدّين اسماعيلى اختلافى پيدا شد و محيط دوستى آنها به تاريكى گراييد . ناصر الدّين او را چون اسيرى پيش خود نگاهداشت و مجبور به مصاحبت با خود كرد و به ميموندژ برد و خواجه در آنجا مثل يك زندانى به سر مىبرد . « 3 »
هامش
( 1 ) - تاريخ علم الفلك فى العراق ، ص 34
( 2 ) - مجلهء العرفان ، م 47 ، ج 4 ، ص 332
( 3 ) - همان مجله ، ص 332 - 333 بهطور خلاصه .