حسين خونسارى معروف به محقق خونسارى حسين بن جمال الدّين محمد بن حسين خونسارى 1016 - 1098 ه ق
اين دانشمند مشهور از علماى فقه و كلام و فلسفه و معروف به محقق خونسارى است .
كسانى كه شرح حال او را نوشتهاند دربارهء وى غلو نموده و او را با القابى سترگ ستودهاند . قمى او را « استاد حكما و متكلمان » توصيف مىكند و صاحب جامع الرواة مىگويد :
« او يگانهء عصر و وحيد دهر و سلطان متألهان و برهان بزرگان متكلمان بود ، رياست فضيلت و برترى در دوران خود به او رسيد و در علوم عقلى و نقلى و دقت نظر ، مقامى ارجمند داشت . عدالت او مشهورتر از اين است كه بدان اشارت شود . »
ديگران نيز او را ستوده و صفات بسيارى به وى دادهاند .
بههرحال خونسارى يكى از اعلام شيعه در فلسفه و كلام بود گرچه شهرت فقهى او بيشتر است . وى نخست شوق و عشق مفرطى به فلسفه داشت ولى بعدها به فقه گراييد و در آن علم به مقام شامخى رسيد و كتابهايى گرانقدر در فقه تأليف كرد .
كسانى كه خونسارى را توصيف كردهاند مىگويند بسيار تيزفهم و سريع الانتقال و در درك معانى و نكات دقيق بسيار باهوش بود . علوم منقول را در محضر مولى محمد تقى مجلسى و معقول را در خدمت فيلسوف بزرگ ابو القاسم ميرفندرسكى فراگرفت . پس از آنكه متوجه فقه شد و بر كتاب الدروس تأليف امام محمد بن مكى عاملى جزينى مشهور به شهيد اول متوفى به سال 786 هجرى شرحى به نام مشرق الشموس نوشت ، دامنهء شهرتش افزايش يافت .
[ تأليفات ]
تأليفات او در فلسفه و كلام و غيره غالبا به صورت حاشيه است از جمله :
حاشيه بر شرح اشارات ابن سينا .
دو حاشيه بر كتاب شفاى ابن سينا .
دو حاشيه بر حاشيهء قديم جلالى ، تأليف جلال الدّين دوانى .
رسالهاى در جبر و اختيار .
رسالهاى در نفى وجوب مقدمهء واجب .
حاشيه بر المحاكمات بين شراح الاشارات ، تأليف قطب الدّين رازى .
حاشيه بر شرح مختصر ابن حاجب ، معروف به عضدى ، كه شرح آن از ايجى متوفى به سال 756 هجرى است .
حاشيه بر شرح حكمة العين ، كه اصل آن تأليف كاتبى قزوينى و شرح آن از شمس الدّين