آنها را از دروغ و شرابخوارگى نهى كرد و زنا را بر ايشان مباح ساخت و ايشان را به پرستش گاو امر فرمود . هريك از اين برهمنان هرگاه مرتد شود و دومرتبه به دين بازگردد بايد موى سر و رويش و ابروان و مژههاى او را تراشيد ، آنگاه بايد به گاو سجده كند و حرفهاى پوچ و هذيانهايى مىگويند كه نقل آنها باعث تضييع وقت است . » « 1 »
از اين چند نمونه كه نوبختى در كتاب الآراء و الديانات خود آورده است به خوبى ميدان وسيع فكرى او در آن زمان ، و اطلاعاتى كه از عقايد و آراء قدما و مردم اوايل داشته است ، واضح مىشود و اين موقعيت او را در بين بزرگان عصر و فلاسفه و متكلمان آشكار مىسازد .
ازسوىديگر مىبينيم كه به بررسى اصول تشريع مىپردازد و مثلا در موضوع « خبر واحد » و « عموم و خصوص » كه از مسائل مهم اصول فقه است تأليفاتى دارد . البتّه اهميت دو كتابى كه در اين دو موضوع نوشته بيشتر ازآنجهت است كه در آن عصر ، كه عصر تكوين موضوعات فقهى بود ، قواعدى علمى براى اصول استنباط ، به عنوان دانشى مستقل هنوز تدوين نشده بود . و ازاينرو نوبختى را بايد در عداد پايهگذاران علم اصول و واضعان قواعد آن علم دانست ولى متأسفانه از راه و نظريات او هيچ اطلاعى نداريم زيرا آثار او ، جز كتاب فرق الشيعة ، از ميان رفته است و در اين كتاب نيز اثرى از افكار فلسفى و كلامى او ديده نمىشود .
آرى در برخى از كتابهاى « فرق » اجمالا به بعضى از آراء او اشاره شده است كه آن هم صورت صحيحى از افكار فلسفى او را نشان نمىدهد .
همان گونه كه از تمايلات كلامى و فلسفى و علمى نوبختى اطلاعى نداريم از مصادر و منابع فرهنگى او نيز بىاطلاعيم و كسانى كه شرح حال او را نوشتهاند حتى نامى از استادان او نبردهاند و از اساتيد او فقط داود بن اسد بن اعفر احوص مصرى ، متكلم و فقيه را مىشناسيم كه از اعلام و بزرگان و متكلمان و فقهاى شيعه بوده و نوبختى به حضور او رسيده و از او استفاده كرده است . اين ملاقات در حائر حسينى ( كربلا ) ، هنگامى كه نوبختى و داود به قصد زيارت به آن مكان مقدس رفته بودند ، اتفاق افتاده است « 2 » و بعيد نيست كه وى از دايى خود ابو سهل اسماعيل نوبختى ، كه معاصر او بود نيز ، تعليم گرفته باشد .
هامش
( 1 ) - تلبيس ابليس ، ص 63 كه عادات و مذاهب و طريقهء ايشان را از نوبختى در ص 67 و 68 نقل كرده است .
( 2 ) - اتقان المقال ، تأليف شيخ محمد طه ، چاپ نجف ، ص 58