ديگران نوشته و به او نسبت دادهاند . » « 1 » ولى النديم ، خود اين مطلب را رد كرده و نظر خويش را چنين توجيه كرده است :
« من مىگويم : مردى فاضل و عالم بنشيند و رنج ببرد و كتابى در دو هزار برگ بنويسد و قريحه و فكر خود را در تهيه و تنظيم آن فرسوده سازد و دست و جسم خود را نيز در استنساخ آن خسته كند و پس از اين همه زحمت آن را به ديگرى ببندد ، خواه اين ديگرى ، موجود باشد يا معدوم ، در هر صورت اين عمل نوعى جهل است و هيچكس ، حتى كسى كه فقط يك ساعت به زيور دانش آراسته شده باشد ، حاضر به چنين كارى نيست . و اساسا چه فايده يا درآمدى بر اين عمل مترتب است ؟ . جابر بن حيان ، شخصيتى واقعى دارد و وجود او بسيار مشهورتر و آشكارتر و تصنيفات او عظيمتر و بيشتر از آن است كه وجودش انكار شود . » « 2 »
يكى ديگر از كسانى كه در دورانهاى متأخر ، در وجود جابر شك كرده كراووس است . « 3 » او اصرار مىورزد كه بين جابر و امام صادق هيچگونه علاقهء واقعى وجود نداشته و تأليفاتى كه به جابر نسبت مىدهند در دورانهاى متأخر نوشته شده است . و تاريخ تأليف آنها را در حدود 860 ميلادى يا در اواخر قرن نهم ميلادى مىداند و مىگويد نويسندهء رسالههاى جابر بايد پيش از سال 987 ميلادى يعنى كمى پيش از تأليف الفهرست النديم و پيش از آنكه ابن وحشيه صاحب كتاب الزراعة النبطية كه كتاب خود را در سال 950 ميلادى نوشته است ، بوده باشد زيرا اين دو نفر شرح حال جابر را در كتابهاى خود نوشتهاند .
كراووس در اظهارات خود متكى به امورى است كه موجبات شك و ترديد او را نسبت به وجود جابر فراهم كرده است و بالاخره معتقد است كه تأليفات منسوب به جابر بن حيان را قرمطيان اسماعيلى تأليف كرده و به او نسبت دادهاند .
نظريهء كراووس مبتنى بر نكات زير است :
اولا : اگر رسالههاى منسوب به جابر اصالت داشته باشند در اين صورت نظر ما در مورد تاريخ فكر در اسلام بايد تغيير يابد و جابر را بايد نخستين كسى بدانيم كه علوم اوايل را به عربى ترجمه كرده است و در اين صورت در برابر شخصيتى اصيل و ممتاز چون جابر قرار مىگيريم ، شخصيتى مستقل و با دانش فراوان در برابر ما خودنمايى مىكند كه معرفتى كامل به ادب يونانى نيز دارد . و نيز اگر اين رسالهها ساختگى نباشد لازم مىآيد كه او را واضع اين همه لغات علمى بدانيم و معتقد باشيم كه جابر اين لغات را براى مترجمان قرن
هامش
( 1 و 2 ) - الفهرست ، ص 499
( 3 ) -Paul Kraus، 1904 - 1944 ميلادى . مستشرق اتريشى و متخصص در فلسفهء اسلامى كه منتخبات رسائل جابر بن حيان را در دو جلد منتشر كرده است ( قاهره ، 1935 و 1944 ) . از دائرةالمعارف فارسى .