كرد اين كتاب زير سرش بود » . « 1 » اين روايت بدون شك تاريخ وفات او را در 200 هجرى تأييد مىكند .
4 - استاد طوقان وفات جابر را در حدود 198 هجرى دانسته و چون مىدانيم جابر از بستگان برامكه بود و كتابهايى به نام بعضى از بزرگان آنها نوشته است در اين صورت نبايد به قولى كه وفات او را در سال 161 هجرى مىداند توجهى كرد ، زيرا قدرت برمكيان از ابتداى خلافت رشيد در سال 170 شروع شد و تاريخ خوارى آنها به سال 188 هجرى بود .
بنابراين ، تحديد تاريخ وفات او به سالهاى 158 يا 159 درست نيست .
خلاصه اينكه جابر بن حيان به هنگام شروع قدرت برمكيان در سال 170 هجرى زنده بوده است و اگر در نظر بگيريم كه اين همه تأليفات در مدت كمى انجام نگرفته و به طورى كه هولميارد مىگويد ، زمانى در حدود نود سال لازم بوده است تا آنها را بنويسد ، در اين صورت هرگاه وفات او را در حدود سال 200 هجرى بدانيم نزديكتر به حقيقت خواهد بود .
اما تاريخ ولادت او را هولمبارد بين سال 720 و 722 ميلادى و استاد طوقان به سال 120 ه / 737 م ، تعيين كرده است .
استاد ابو زهره مىنويسد كه « جابر در طوس و در سرزمين خراسان به سال 80 هجرى متولد شد . « 2 » با در نظر گرفتن قراين ، تاريخ ولادتى كه استاد طوقان معين كرده نزديكتر به صواب است . « 3 »
مىدانيم كه جابر شاگرد امام صادق ( ع ) متوفى به سال 148 هجرى بود و با امام ( ع ) ارتباط و وابستگى خاصى داشت ، به علاوه جابر مدتى طولانى از امام ( ع ) استفاده مىكرده است چون در كتابهاى خود غالبا نام امام را مىبرد و نصايح و راهنماييهاى آن حضرت را نقل مىكند .
مقدمات فوق مىرساند كه جابر مىبايستى در تاريخ وفات امام ( ع ) ، ( 148 ه ) در حدود سىسالگى باشد تا مسئلهء مصاحبت و شاگردى او از مولايش ، امام ( ع ) ، به كمترين فرضها زمينه داشته باشد . اين فرض با نظر استاد طوقان در تاريخ ولادت او كه سال 120
هامش
( 1 ) - الذريعة ، ج 2 ، ص 55
( 2 ) - الذريعة ، ج 2 ، ص 55
( 3 ) - - كتاب الامام صادق ( ع ) تأليف ابو زهره .