بنى نوبخت
از دوران منصور ، خليفهء عباسى و از هنگامى كه مؤسس اين خاندان ، نوبخت ، به خدمت منصور پيوست و براى منصور پيشبينى كرد كه بر ابراهيم حسنى كه بر او قيام كرده بود پيروز خواهد شد و پيشبينى او درست درآمد ، اين خاندان در تاريخ شناخته شدهاند . « 1 » اين خاندان دهها سال به اشاعه و ترويج علم و فلسفه و فقه و حديث و علم نجوم و طب و ادب اشتغال داشتند تا اينكه در اوايل قرن پنجم هجرى ستارهء اقبالشان رو به خاموشى نهاد .
مؤسس اين خانواده ، نوبخت منجم زردشتى بود كه خود و پسرش ابو سهل و همسرش زرين مسلمان شدند ، منصور او را عبد اللّه ناميد « 2 » و او در خدمت منصور موقعيت و مقام بزرگى يافت .
پس از آنكه ( عبد اللّه ) نوبخت ، به علت پيرى ، از ادامهء خدمت بازماند پسرش ابو سهل به جاى او به خدمت منصور درآمد و به عنوان مترجم و منجم و نديم خليفه به كار پرداخت .
( ابو سهل ) نوبخت هشتاد سال بزيست و هفت تن از خلفا را درك كرد و بالاخره در سال 202 هجرى بمرد . « 3 »
( ابو سهل ) از خود فرزندان و ذريهاى باقى گذاشت كه چهرههاى تابناك علم و فلسفه بودند و در تاريخ علم و فرهنگ و فلسفه و نجوم و علوم ديگر درخشيدند و از آن جمله بودند : سهل ، سليمان ، اسحاق ، اسماعيل ، « 4 » هارون ، محمد ، عبد اللّه و عبيد اللّه . « 5 »
هامش
( 1 ) - كامل ابن اثير ، ج 5 ، ص 27 ، چاپ ازهر ، اين پيشبينى در عيون الانباء ، ج 2 ، ص 84 - 85 ، چاپ بيروت دار الفكر ، به پسرش ابو سهل نسبت داده شده است .
( 2 ) - تاريخ حلاج ، ماسينيون فرانسوى ، ص 143
( 3 ) - تاريخ حلاج ، منصور عباسى نام او را ابو سهل گذاشت به اين شرح كه چون به حضور منصور رسيد اسم او را پرسيد جواب داد نام من « خرشاذماه طيماذاه ما بازار دياد خسروانشاه » است پرسيد همهء اينها كه گفتى اسم تو است ؟
گفت آرى . منصور تبسم كرد و او را ابو سهل ناميد . اخبار الحكماء ، ص 266
( مرحوم عباس اقبال در كتاب خاندان نوبختى ص 11 نوشته است : « اين كلمات قطعا تحريف شده و بههمينجهت فهم معانى آنها مشكل است . جزء اول مسلما « خورشيد » است كه در قديم آن را « خرشيد - بدون واو » هم مىنوشتهاند و الف بعد از خاء ، الف عربى است كه آن را مؤلفين تازى گاهى براى رساندن صوت ياء مجهول فارسى به كار مىبردهاند . »
مرحوم اقبال دو كلمهء آخر را هم با توجه به مآخذ خود به صورت « مازرياد » و « خسروابهمشاد » آورده است كه ظاهرا بىشباهت به الفاظ مفهوم « مازيار » و « خسروبهمنشاد » يا همان « خسروانشاه » كه در اخبار الحكماء آمده ، نيست .
اگر ضبط صحيح اين كلمات تحريف شده به دست آيد و با نام و كنيه و لقب و عنوان « امير المؤمنين ، خليفه ، منصور دوانيقى ، ابو جعفر بن محمد بن على بن عبد اللّه بن عباس » مقايسه شود موجبى براى تبسم منصور ، جز ناآشنايى او به زبان فارسى نتوان يافت ) . ويراستار
( 4 ) - اين اسماعيل را سرگذشتى است كه در عيون الانباء ، ج 2 ، ص 84 - 85 آمده است .
( 5 ) - مقدمهء فرق الشيعة از سيد هبة الدّين شهرستانى ، چاپ نجف . ( در كتاب خاندان نوبختى ، مرحوم عباس اقبال -