اگر انسان به امرى از امور متهم شود به خودش مراجعه مىكند و از خود مىپرسد كه من اين كار را كردهام ؟ و در اين حال از كليهء اعضاى بدن خود غافل است ؛ پس آنچه با الفعل معلوم است غير از آن چيزى است كه از آن غفلت دارد و در نتيجه ذات انسان با بدن خود او مغاير است .
برهان سوم ، برهان شخصيتى است كه جامع تمام كارهاى مختلف بدن است و اين برهان « 1 » چنين شرح مىدهد كه انسان مىگويد فلان چيز را به چشم خود ديدم و به آن مايل شدم يا از آن بدم آمد ، و يا مىگويد فلان چيز را به دست خود گرفتم و يا با پاى خود به فلان جا رفتم يا با زبان خود فلان صحبت را كردم يا فلان حرف را به گوش خود شنيدم يا در فلان موضوع فكر كردم يا در فلان امر توهم يا خيال نمودم و بالضروره مىدانم كه در انسان چيزى هست كه تمام اين ادراكات را جمع و اين كارها را نيز جمعآورى مىكند و باز بالضروره مىدانيم كه هيچيك از اجزاى اين بدن جامع اين همه ادراكات و افعال الهى نيست . در اين صورت انسانى كه به خود « من » مىگويد ، اين « من » مغاير تمامى اجزاى بدن او و چيزى جز آن است . و چنان كه اشاره شد ابن سينا در توجه به موضوع « من » كه در فلسفهء جديد زياد از آن بحث شده ، پيشرو همهء فلاسفهء جديد امثال دكارت و برگسون و فرويد ، صاحب نظريهء مشهور روانكاوى و ديگران بوده است . « 2 »
اما در نظريهء صدور و فيض و ترتيب عقول و تكثر موجودات ابن سينا مطلبى بر گفتههاى فارابى نيفزوده است . « 3 »
ابن سينا در مسئلهء صدور مىگويد :
« همانا دانشى كه او واجب الوجود و يگانه است و آنكه صفتى زائد بر ذات خود كه مقتضى بروز افعال مختلفى باشد ، ندارد ، بلكه فعل از آثار كمال ذات اوست و چون چنين باشد پس نخستين فعل او هم يكى است زيرا اگر دو فعل از او صادر شود لازمهاش اين است كه به دو جهت مختلف صادر شده باشد زيرا لازمهء دوگانگى در فعل دوگانگى در فاعل است و از كسى كه به موجب ذات خود فعلى صادر مىشود ، اگر ذاتش يكى باشد ، جز يكى از او صادر نخواهد شد و اگر دوگانگى در او باشد لازمهاش اين است كه مركب باشد كه ما محال بودن آن را ثابت كرديم ، و در نتيجه لازم اين بيان اين است كه صادر اول ، از چنين فاعلى ، جسم نباشد زيرا هر جسمى مركب از هيولى و صورت است و اين دو محتاج
هامش
( 1 ) - - رسالة فى معرفة النفس و احوالها ، ص 183 - 184 به نقل از كتاب ابن سينا تأليف دكتر اهوانى ، ص 104 - 105
( 2 ) - - كتاب ابن سينا تأليف دكتر اهوانى ، ص 55 - 56
( 3 ) - مسئلهء صدور و فيض مسألهاى فلسفى است كه فلاسفه و حكما در ذيل قاعدهء « الواحد لا يصدر منه الا الواحد » از آن بحث كردهاند . - م .