هم نداشت ، بااينهمه باز موفق به نوشتن آثارى گرانبها شد كه به راستى مايهء اعجاب است . بديهى است كه هوش سرشار و حافظهء عجيب و هوشيارى كامل ، از موجبات اساسى غلبهء او بر مشكلات و موانعى بود كه در راه او پيش مىآمد . هيچيك از آن مشكلات مانع او در تأليف و تصنيف نشد . همان هوش سرشار ، او را يارى كرد تا بدون مراجعه به مدرك و مأخذى بر بخشى از كليهء علوم دست يابد . شايد بتوان از داستان زير به عنوان شاهد بر اين مدعا استفاده كرد .
شاگرد او جوزجانى مىگويد از شيخ خواستم كه كتاب شفا را تمام كند پس كاغذ و دوات خواست و نخست رئوس كليهء مسائل را يادداشت كرد ، بدون آنكه كتابى در دسترس داشته باشد يا به مدركى مراجعه كند ، بلكه همچنان از حفظ مىنوشت . پس از آنكه عناوين و رئوس مسائل را نوشت به شرح هريك از مسائل پرداخت و هر روز پنجاه برگ مىنوشت و به همين ترتيب تمام طبيعيات و الهيات را تمام كرد . « 1 »
چنان كه در شرح حال او خواندهايم ، برخى از مؤلفات خود را در زندان نوشت و بسيارى از كتابهاى خود را در سنين جوانى و پيش از بيستسالگى به رشتهء تحرير درآورد ، مثلا كتاب قانون را در شانزدهسالگى تأليف كرد . از جمله كتابهاى فلسفى او عبارتند از :
كتاب شفا در بيست و هشت مجلد كه شامل فصولى در منطق و طبيعيات و مابعدالطبيعه و الهيات و رياضيات است . حناى اسپانيايى همچنين كنديسالنيس آن را به لاتينى ترجمه كردهاند . اين كتاب در ايران به سال 1303 هجرى چاپ شده و انجمن ابن سينا در مصر شروع به چاپ منقح و طبق اصول علمى از آن كرده است و چند جزء آن تاكنون چاپ شده است .
كتاب نجات كه مختصر كتاب شفاست و ابن سينا خود آن را مختصر كرده است . اين كتاب نيز مشتمل بر منطق و طبيعيات و الهيات و بعضى از نسخهها مشتمل بر رياضيات نيز هست كه جوزجانى آن را مختصر كرده است . كتاب نجات در سال 1593 ميلادى در رم و در قاهره ، بار اول به سال 1331 هجرى و بار دوم به سال 1357 ه / 1938 م به چاپ رسيده است . اين كتاب را كارام به لاتين ترجمه كرده . اين دو كتاب از مؤلفات مشهور شيخ الرئيس است كه مشتمل بر آراء جديد در كليهء معارف و علوم است و آراء ارسطو را با نظام و ترتيب درستى در اين كتاب آورده است . « 2 »
اشارات كه مشتمل بر منطق و طبيعيات و الهيات است و آخرين و بهترين تأليف او در فلسفه به شمار مىرود و متضمن آراء پخته و تهذيبيافتهء او است و در حقيقت اين كتاب
هامش
( 1 ) - عيون الانباء ، ج 3 ، ص 9
( 2 ) - تراث العرب العلمى ، ص 295