ميل تقريبى يعنى مساوى با 92 / 56 ميل است . »
نللينو « 1 » اعتراف مىكند كه مقياس فلكى مأمون و مقياس بيرونى ، براى تعيين محيط زمين از كارهاى بسيار قابل تمجيدى است كه از اعراب رسيده است . « 2 »
بيرونى توجه بسيارى به علوم طبيعى داشت ، خصوصا در علم مكانيك و هيدرواستاتيك ( علم تعادل مايعات ) شهرتى فراوان يافت و در تحقيقات خود به تجربه و آزمايش پناه برد و آزمايش را محور استنتاج و استنباط خود قرار داد . او براى استخراج وزن مخصوص آزمايشى كرد ، بدينطريق كه ظرفى را چنان تعبيه كرد كه مصب آن به طرف پايين قرار داشت و از توزين جسم در آب و در هوا توانست مقدار آب ريخته شده را تعيين كند ، و از مقدار آب و وزن جسم در هوا ، وزن مخصوص جسم را به دست آورد . بيرونى وزن مخصوص 18 عنصر ساده و مركب ، از جمله بعضى از سنگهاى قيمتى را معلوم ساخت . « 3 » توضيح مطلب به اين كيفيت است كه نخست جسم را در هوا توزين مىكرد سپس وزن آن را در آب به دست مىآورد به اين صورت كه آن را در يك ظرف مخروطى شكل كه در ارتفاعى معين سوراخى داشت . مىگذاشت . آنوقت آبى را كه آن جسم بيرون ريخته بود وزن مىكرد ، در آن هنگام بود كه حجم جسم تعيين مىشد و از تقسيم وزن جسم در هوا بر وزن آب ريخته شده ، وزن مخصوص همان جسم به دست مىآمد .
اينك فهرست موادى كه بيرونى وزن مخصوص آنها را استخراج كرده است از مد نظر خوانندگان محترم مىگذرد . اگر اين ارقام را با ارقام مستخرج جديد كه دانشمندان اروپايى قرنها بعد بدان دست يافتند ، مقايسه كنيد چندان تفاوت قابل توجهى ديده نمىشود ، با آنكه در روزگار او ابزارها و آلات دقيق علمى متداول در دورانهاى اخير وجود نداشت .
گمان مىرود كه بيرونى از دو طريقه براى استخراج وزن مخصوص استفاده كرده است .
ماده / ارقام بيرونى / ارقام جديد
طلا / 26 / 19 05 / 19 / 29 / 19
جيوه / 74 / 13 59 / 13 / 56 / 13
مس سفيد / 92 / 8 83 / 8 / 85 / 8
مس زرد ( برنج ) / 67 / 8 58 / 8 / 4 / 8
هامش
( 1 ) - نللينو مانند برخى ديگر از نويسندگان اروپايى ، زبان عرب را با نژاد عرب خلط مىكند . اگر يك دانشمند ايرانى مقاصد خود را به عربى آورده است اين دليل آن نمىشود كه نويسنده عرب هم بوده است . - م .
( 2 ) - تراث العرب العلمى ، ص 927
( 3 ) - تراث العرب العلمى ، ص 278
( 4 ) - - كتاب عبقرية العرب ، ص 71