ملاحظه مىشود كه تفاوت ارقام مستخرج بيرونى با ارقامى كه علماى متأخر استخراج كردهاند بسيار ناچيز است . در بعضى تأليفات بيرونى شرحها و تطبيقاتى مربوط به فشار مايعات و توازن آنها ديده مىشود . چگونگى بالا رفتن آب فوارهها و چشمهسارها و اينكه چگونه چاهها از ترشحات آبهاى اطراف پر از آب مىگردد همچنين منبع آنكه آبهاى نزديك به چاه و همسطح آن است و نيز كيفيت فرو نشستن آب چشمهسارها و كيفيت امكان رساندن آب چشمهها به قلعهها و منارهها را مشروحا ، با وضوح تمام و دقت كامل ، و با عباراتى سهل و ساده و بدون هيچگونه ابهام و پيچيدگى بيان كرده است . ازاينرو مىتوان استدلال كرد يا ممكن است گفت كه بيرونى از جمله كسانى بود كه پارهاى از قواعد اساسى علم مكانيك و هيدرواستاتيك را پىريزى نمودهاند . « 1 »
منظور ما اين نيست كه تمامى آراء و ابتكارات او را در اينجا شرح دهيم ، زيرا اين كار به كوشش بيشترى نيازمند است ، بلكه مقصود و غرض ما نشان دادن بعضى از آراء و ابتكارات اوست ، به ويژه كه عدهء بسيارى از علما ، اعم از مستشرقين و غيره ، بيرونى و اعمالش را مورد بررسى و توجه و اهتمام خاص قرار دادهاند ، بنابراين به آنچه گفته شد اكتفا مىكنيم .
تأليفات و آثار بيرونى
بيرونى يكى از پركارترين دانشمندان از لحاظ تأليف و آثار است تا حدى كه گفتهاند :
« تأليفات و تصنيفاتش بيشتر از بار يك شتر بوده است . » و ياقوت گفته است : « تصانيف او در نجوم و هيئت و منطق و حكمت از حد و حصر بيرون است ، من فهرست مؤلفات او را در شصت برگ ، در موقوفهء مسجد مرو ديدم . « 2 »
تأليفات او كتابخانهء بزرگى را تشكيل مىدهد و شامل انواع علوم معارف اعم از فلسفه و تاريخ و رياضيات و فلك و ادبيات و غيره و متجاوز از يكصد و بيست تأليف است . قسمتى از آنها به لاتين و فرانسه و انگليسى و آلمانى ترجمه شده است . غربيان از آثار بيرونى استفاده كرده و بر آن اعتماد نمودهاند . از تأليفات اوست :
1 - الآثار الباقية عن القرون الخالية ، كه مشهورترين كتاب و پرفايدهترين اثر اوست .
اين كتاب در ليپزيك به سال 1878 ميلادى به چاپ رسيده است و مقدمهاى به آلمانى به قلم ساخائو ، در مورد بيرونى و نقل اقوال مورخان قديم عرب در آثار وى در علوم ، دارد . اين
هامش
( 1 ) - تراث العرب العلمى ، ص 287
( 2 ) - - روضات الجنات ، ج 1 ، ص 69 و مقدمه ، ص 179