نوشتههاى قضايى ، پاپيروسها
كتاب قوانين اجتماعى از مقررات گوناگون اجتماعى و حقوق و وظايف بحث مىكند . اين نام را ، سابقا ، وست بر اين كتاب نهاده است . از اين اثر فقط قطعاتى بهجاى مانده و قدمت آن ، محققا ، به دورهء ساسانى مىرسد . قطعات آن در سال 1901 در بمبئى منتشر گشت و معلوم شد كه كتاب حقوق ساسانيان به نام ماتيكان هزار داتستان « 1 » ( كتاب هزار رأى قضائى ) است . در اروپا ، بارتلومه كتاب را بررسى و به روشن شدن مندرجاتش بسيار كمك كرد . شاهد ديگرى بر وجود كتابهاى قضائى در دوران ساسانيان تحرير مشابهى به سريانى از قوانين حقوقى است كه به وسيلهء اسقف اعظم ، يشوع بخت « 2 » ، براى استفادهء مسيحيان تدوين شده است . اين كتاب حاوى اطلاعات جالبى دربارهء اوضاع اجتماعى و اقتصادى ، دربارهء روابط حقوقى متقابل همسران ، دربارهء بردگان و جز آنهاست . داورىهاى آموزندهء شخصيتهاى قضائى در زمينهء حقوق خانوادگى بسيار پرارزش است . هرچند در آن زمان تعدد همسران جايز بود ، عملا يكتاهمسرى مرسوم بود . مرد مستمند خواستهاى نداشت كه بتواند زنى براى خود بخرد . زن و برده ( انشهريك ) « 3 » جزء اموال شمرده مىشدند . چنانچه در خانوادهاى چندين زن زندگى مىكردند ، يكى از آنان كدبانوى خانه و داراى امتيازاتى بود . در ايران باستان ، زناشويى پدر با دختر ، پسر با مادر و برادر با خواهر مجاز بود و حتى از لحاظ دينى ، به عنوان عملى مستحب ، توصيه مىشد . شوهر - مخصوصا بعدها - مىتوانست همسرش را شريك دارايى خود سازد ؛ ولى ، اين حق را نيز داشت كه او را رها كند و يا به مرد ديگرى واگذارد . دربارهء فرآوردههاى كشاورزى و معاملاتى كه روى اموال غير منقول و بردگان انجام مىشد نيز اطلاعاتى به دست مىآوريم . مالك زمين را براى بهرهبردارى به بردهاش واگذار مىكرد كه آن را براى خود و مخدومش كشت مىكرد . برده به زمين وابسته بود و مالك مىتوانست وى را با آن بفروشد و يا ببخشد . احكام ديگرى كه ذكر شده دربارهء وضع دارايى زنان ، درآمدهاى آنان ، بهرهء حاصل از شركتها ، رهن و وثيقه ، مواظبت و نگهدارى كودكان ، مناسبات بين شريكان و سهمداران ، ارث ، سوگندها و جز آنهاست . اداى تعارفات نيز لازمهء زندگى اجتماعى بود و نامههايى كه به بزرگان نوشته مىشد با عبارات تهنيتآميز آغاز مىگشت و پايان مىيافت . فهرستى از اينگونه
هامش
( 1 ) .Matikan - i hazar datestan( 2 ) .Iso bucht- نجاتدادهشده به وسيلهء مسيح .
( 3 ) . يعنى بيگانه .